ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣ

Το μπλογκ αναβαθμίστηκε σε σάιτ

2011-08-12T12:23:00.003+03:00

Πατήστε εδώ: http://eleftheriakos.gr

Δείτε επίσης όλα τα ντοκιμαντέρ της Λέσχης τωνΙσοπεδωτών

http://isopedotes.blogspot.com

0Ι ΒΑΡΒΑΡΟΙ

2011-06-22T14:22:00.003+03:00

Κριτικήανάλυση των νέων κινημάτων

Alain Touraine

Κοινωνικάκινήματα ορίζονται οι συλλογικές συμπεριφορές που τοποθετούνται στο εσωτερικόπολιτιστικών προσανατολισμών, αλλά αμφισβητούν τους τρόπους ελέγχου και κοινωνικής χρήσης των αξιών. Αυτότο διπλό χαρακτηριστικό, της αποδοχής μιας θέσης στο κοινό πολιτιστικό παιχνίδιτων αντίπαλων και της επιβεβαίωσης μιας άμεσης και κεντρικής σύγκρουσης ανάμεσάτους, ορίζει τις συλλογικές δραστηριότητες που απόκαλούμε «κοινωνικάκινήματα». Ο ορισμός αυτός αφήνει κατά μέρος δυο τύπους φαινομένων. Από τo έναμέρος τις συλλογικές δράσεις που αρνούνται τους προσανατολισμούς και τιςκοινωνικές και πολιτιστικές μορφές οργάνωσης που ταυτίζονται με τα συμφέροντακαι την ιδεολογία ενός αντιπάλου. Ιδιαίτερα, ένα κοινωνικό κίνημα δεν είναι της ίδιας φύσης με έναν πόλεμο εμφύλιο ή παγκόσμιο: αυτός πιστοποιείότι μεταξύ των αντιπάλων δεν υπάρχει τίποτα το κοινό. Αν αντιθέτως κοιτάξουμετο εργατικό κίνημα, βλέπουμε αμέσως πως αυτό, αποδεχόταν ανέκαθεν τους ίδιουςπολιτιστικούς προσανατολισμούς του εχθρού του, δηλαδή της τάξης των εργοδοτών!Αποδέχεται την ιδέα της προόδου και της αναγκαίας ανάπτυξης των παραγωγικώνδυνάμεων, σέβεται τις μηχανές την εργασία και την αποταμίευση την ίδια στιγμήπου αρνείται την ιδιοποίηση των παραγωγικών δυνάμεων από την άρχουσα τάξη ανεξάρτητααπό το πώς ορίζεται αυτή.

Από το άλλομέρος, ένα κοινωνικό κίνημα δεν περιορίζεται σε μια ομάδα πίεσης ή σε μια ομάδασυμφέροντος κι ακόμη λιγότερο σε μια απλή διεκδίκηση. Μια διεκδίκηση που προσπαθείνα τροποποιήσει τη σχέση ανάμεσα στη σημασία που δίνει σ΄ αυτήν αυτός που δρα,και σε κείνη που της αποδίδει ένα ξεχωριστό κοινωνικό περιβάλλον. Μια ομάδαπίεσης προσπαθεί ν΄ αυξήσει την επιρροή της σ΄ ένα σύστημα όπου λαμβάνονται από-φάσειςή τουλάχιστον ν΄ αποφύγει τη μείωση της επιρροής αυτής. Ένα κοινωνικό κίνημαείναι μια συλλογική δράση σύγκρουσης, που προσπαθεί να τροποποιήσει τον τρόποτης κοινωνικής χρήσης των πολιτιστικών μοντέλων με τα οποία ένα σύνολοοικοδομεί τις σχέσεις του με το περιβάλλον, είτε πρόκειται για ένα μοντέλο επένδυσηςείτε για ένα μοντέλο γνώσης ή για ένα μοντέλο ηθικής. Αυτός ο περιοριστικός ορισμός δεν σημαίνει πωςοι άλλοι τύποι συλλογικών συμπεριφορών που υπάρχουν στερούνται ενδιαφέροντος,αλλά μονάχα πως μας ενδιαφέρει να κατατάξουμε και να οριοθετήσουμε τη συζήτησησ΄ ένα καθαρό και πολύ ορισμένο τύπο κοινωνικών φαινομένων.

Αυτό γίνεταιακόμα περισσότερο απαραίτητο, δεδομένου ότι η ιδέα αυτή της κοινωνικής έκφρασηςείναι καινούργια στη κοινωνιολογική σκέψη. Τελικά, η απεικόνιση της κοινωνίας οργανώθηκετις περισσότερες φορές, γύρω από την αναζήτηση μιας κεντρικής αρχής μιαςδικλείδας αξιών, κανόνων, μορφώνκοινωνικής οργάνωσης, ορισμών, καταστατικών και ρόλων. Είτε πρόκειται για το θείο λόγο, το φυσικόδίκαιο ή την έννοια της ιστορίας αυτή η κεντρική αρχή συνεπάγεται τον ορισμότης κοινωνίας σαν αρχιτεκτονικό έργο που απειλείται από τις ακράτειες ή απόεξωτερικούς εχθρούς έτσι ώστε να μπορεί να εμφανίζει τα κοινωνικά κινήματα σαν εξωτερικέςδυνάμεις, όπως οι βάρβαροι που εισβάλλουν στη ρωμαϊκή αυτοκρατορία ή οι εργαζόμενοιτης black county που καταστρέφουν τις παραδόσεις και τη μαγεία της green country ή όπως οι νέοι που εξεγείρονταιενάντια στην κατεστημένη τάξη των ώριμων.

Ηιδέα του κοινωνικού κινήματος γίνεται απαραίτητη και χρήσιμη μόνον όταν ηκοινωνιολογική ανάλυση αρνείται κάθε προσφυγή σ΄ αυτή την αρχή της ενοποίησης. Εξετάζει, αντιθέτως, την κοινωνική τάξη σαντο προσωρινό αποτέλεσμα, σαν το ασταθές και κατά ελλιπή τρόπο ολοκληρωμένο σύνολο κοινωνικών σχέσεων, μεταξύτων δρώντων που αγωνίζονται για την κυριαρχία και τον έλεγχο εκείνου πουονομάζουν ιστορικότητα,

σχεδιάζοντας με μια μόνο λέξη το σύνολο των πολιτιστικών μοντέλων μετα οποία μια κοινωνία παράγει τηνεμπειρία της και κατά συνέπεια την ιστορία της. Η ιδέα του κοινωνικού κινήματοςσυνδέεται με κείνη τη μεγάλη ανατροπή της κοινωνιολογικής σκέ- ψης που έπαψε νατοποθετεί την κοινωνία στην ιστορία κι αρχίζει να ενδιαφέρεται για τους τρόπουςμε τους οποίους οι κοινωνίες παράγουν την ιστορία τους, δηλαδή παράγονται αυτέςοι ίδιες.

Η σημαντικήσυνέπεια της ανατροπής συνίσταται στο γεγονός πως τα κοινωνικά κινήματα δενμπορούν να θεωρηθούν απόλυτα «δυνάμεις». Πρόκειται κυρίως για κοινωνικούς δρώντες,δηλαδή ακολουθώντας το παράδειγμα του Weber, για δρώντες που προσανατολίζονται και καθορίζονται από σχέσειςμ΄ άλλους κοινωνικούς δρώντες. Η μελέτη των κοινωνικών κινημάτων δεν είναι επομένως η μελέτη μιας κατάστασης και των αντιθέσεωντης μιας τάξης καθ΄ εαυτής. Αυτού του είδους η μελέτη, θα έπρεπε νασυμπληρώνεται και να ολοκληρώνεται από τη μελέτη του περάσματος στη θεληματικήκι οργανωμένη πάλη. Δεν υπάρχεικοινωνικό κίνημα που να μην έχει μια κάποια γνώση του εαυτού του. Δηλαδή, δενυπάρχει κοινωνικό κίνημα του οποίου η γνώση να μπορεί εντελώς να διαχωριστεί απότη συνείδηση του, αλλά δεν θα πρέπει να συμπεράνουμε ότι η μελέτη των κοινωνικώνκινημάτων μπορεί να περιοριστεί στη μελέτη των προσανατολισμών των δρώντων.Στην πραγματικότητα, η γνώση ενός κοινωνικού κινήματος υποθέτει πως η ανάλυση διατρέχειτουλάχιστον τέσσερεις κυρίως σταθμούς.

Πριν απ΄ όλα πρέπεινα καθορίσουμε τους προσανατολισμούς ενός κινήματος, τοποθετώντας το σε μιαειδική κοινωνική σχέση και καθορίζοντας την κοινή θέση των δυο αντίπαλων στοπαιχνίδι την οποία αυτοί αμφισβητούν και διεκδικούν τον έλεγχο της. Στησυνέχεια πρέπει να εξετάσουμε τις πραγματικές συνθήκες σχηματισμού και ύπαρξης ενόςκινήματος, αυτό που συνιστά τη λεγόμενη θεωρία του δρώντα. Χρειάζεται επίσης ναεξετάσουμε την αναλαμβανομένη από ένα κοινωνικό κίνημα ιστορική μορφή, δηλαδήτη συγκυρία στην οποία τοποθετούνται και τις σχέσεις που σταθεροποιούν, τιςκινήσεις πολιτιστικής ανανέωσης, τους μηχανισμούς κοινωνικής αλλαγής.

Πρέπει ακόμηνα μελετήσουμε τις πρακτικές και τις μορφές δράσης ιδιαίτερα τους μηχανισμούςκινητοποίησης των δυνάμεων δράσης, το ρόλο που διαδραματίζουν τα σύμβολα καιτα τυπικά και το είδος της ηγεσίας που αναζητείται από αυτό ή από εκείνο τον τύπο συλλογικής δράσης. Όπως βλέπουμε,η μελέτη των κοινωνικών κινημάτων δεν αποτελεί ένα κεφάλαιο στο περιθώριο τηςκοινωνιολογικής ανάλυσης. Για τους σκοπούς της μελέτης του κοινωνικού συστήματοςκαι της λειτουργίας του δεν επαρκεί ένα κεφαλαίο που να αφορά τους μηχανισμούςαπόκλισης, περιθωριοποίησης, συγκρούσεων και μεταβολών. Αντίθετα, τα κοινωνικάκινήματα είναι συλλογικές δραστηριότητες με τις οποίες, μέσω των κοινωνικών συγκρούσεων και της εκτίμησης τωνπολιτιστικών στόχων οικοδομούνται τα πλαίσια της κοινωνικής πρακτικής. Πλαίσιαπου στη συνέχεια μετασχηματίζονται από τους θεσμούς και τις οργανώσεις σελειτουργικά σχήματα και πρακτικές. Το ερώτημα λοιπόν πάνω στην ύπαρξη των νέων κοινωνικώνκινημάτων αποτελεί κατά συνέπεια τον πιο άμεσο τρόπο για ν΄αναρωτηθούμε μήπως, κάτωαπό τα μάτια μας, οικοδομείται ένας νέος τύπος κοινωνίας του οποίου, οιπολιτιστικοί προσανατολισμοί, οι κυρίως κοινωνικοί δρώντες, τα πεδία και οιμορφές των αγώνων και των διαπραγματεύσεων θα είναι πολύ διαφορετικοί απόκείνους που προσιδιάζουν και στην πιο γνώριμη κοινωνία.

Οαντικαπιταλιστικός προσανατολισμός, αντιιμπεριαλιστικός και αντιαποικιακός, έχει,κατ΄ επανάληψη, ληφθεί από τα θέματα των νέων κοινωνικών κινημάτων. Ήτανφανερό, πως δεν υπήρχε τίποτα το κοινό, στις ΗΠΑ, ανάμεσα στο Free Speech Movement τουBerkeley στα 1964 και στην ιδεολογία της SDS στοΚολούμπια και στους Weathermen στη συνέχεια. Η αντίθεση αυτή ήταν ακόμα πιο φανερή στηΓαλλία του 1968 όπου το άνοιγμα του πολιτιστικού ρήγματος, ο σχηματισμός νέωνκοινωνικών κινημάτων και η αριστερίστικη ιδεολογία μπερδεύονταν, ενισχύονταναμοιβαία δίχως εν τούτοις να εξαφανίζεται όλο αυτό που τις αντιπαρέθεταιμεταξύ τους. Η πιο μετριοπαθής κριτικήπου μπορεί να γίνει στις μελέτες μιας δεκαετίας είναι πως αυτές δεν αναζητούννα διαχωρίσουν τα κοινωνικά κινήματα, αναλυόμενα στη γενική φύση τους, από τιςιδιαίτερες ιστορικές μορφές με τις οποίες εκδηλώνονται. Αλλά οι μελετητές έχουντο δικαίωμα να αποκριθούν πως η αδυναμία αυτή ήταν αναπόφευκτη.

ΟΜαρξ δεν μπόρεσε να λάβει υπόψη του τις ιδιαίτερες συνθήκες της καπιταλιστικήςβιομηχανοποίησης στην Αγγλία αφού, η ασχολία του συνίσταται στο να προσφέρει,πριν από κάθε τι άλλο, μια γενική θεωρία του καπιταλισμού με βάση μόνο το αγγλικόπαράδειγμα, για τον εξαιρετικό λόγο πως τηστιγμή που διαμόρφωνε τη σκέψη του, το βρετανικό παράδειγμα ήταν το πιοσημαντικό και σχεδόν το μόνο που μπορούσε να παρατηρήσει. Κατά τον ίδιο τρόπο, στη διάρκεια των χρόνωντου ΄60, το ουσιαστικό για τους μελετητές συνίσταται στο να ληφθούν υπόψη τα νέαπεδία των κοινωνικών αγώνων. Μα αν αποδεχόμαστε τη δικαιο-λόγηση τωνπαρατηρητών του 1970, αυτό δεν σημαίνει πως οι παρατηρητές του 1980 πρέπει ναείναι ικανοποιημένοι απ΄ αυτή την απλουστευτική ταυτοποίηση, ανάμεσα σε μιακοινωνική δομή και μια ιδιαίτερη ιστορική συγκυρία, και πως μεταξύ τωναποκαλουμένων νέων κοινωνικών κινημάτων χρειάζεται να μάθουμε να ξεχωρίζουμεεκείνο που είναι γενικό από κείνο που είναι μερικό και μεταβατικό.

Αυτόγίνεται ακόμα πιο απαραίτητο εξ' αίτιας του γεγονότος ότι τα μεγάλα θέματα αμφισβήτησηςδεν οδήγησαν στη διαμόρφωση νέων και μεγάλης σπουδαιότητας πολιτικώνδραστηριοτήτων. Ενώ το εργατικό κίνημα, και ιδιαίτερα ο συνδικαλισμός, έφτασανγρήγορα στο σχηματισμό ομάδων κινημάτων και σοσιαλιστικών κομμάτων, πρέπει ναγνωρίζουμε πως μέχρι τώρα τα νέα κοινωνικά κινήματα οδηγήθηκαν στο σχηματισμόοικολογικών κομμάτων των οποίων η εκλογική επίδραση παρέμεινε πολύ περιορισμένηκαι στην παρουσίαση γυναικείων υποψηφιοτήτων που γενικά συγκέντρωσανέναναριθμό ψήφων πολύ κατώτερο από την πραγματική επίδραση τους στη δημόσια γνώμη.Πρέπει. επομένως, να ερευνήσουμε τα όρια μιας ξεχωριστής ιστορικής συγκυρίας,τη συμφόρηση των κοινοτικών κινημάτων που καθόρισε το τέλος αυτής τηςσυγκυρίας, και ν' αναρωτηθούμε αμέσως μετά, αν η κρίση είναι μονάχα συγκυριακήκι αν δεν πλήττει τα κοινωνικά κινήματα στην ίδια την ύπαρξη τους.

Τώρα, πρέπεινα επαναλάβουμε την πρωτοβουλία ν΄αλλάξουμε την πορεία της παρατήρησης μας καινα θέσουμε ένα ερώτημα λιγότερο ιστορικό και περισσότερο κοινωνιολογικό από αυτόπου μόλις εξετάσαμε. Με ποιο τρόπο τα κινήματα μπορούν να συνενώνονται,συγκεντρώνονται και να οργανώνονται σε συλλογικές δραστηριότητες, ικανές να θέτουνσε κρίση τις κεντρικές μορφές της κοινωνικής κυριαρχίας και να γίνονται αληθινάκαι πραγματικά κοινωνικά κινήματα;

Πρέπει επομένως,ν απαλλαγούμε από την εικόνα των κοινωνικών κινημάτων που φαινόταν να είναιφυσική στην περίοδο των χρονών του ΄60: αυτά, δεν μπήκαν οπλισμένα στη σκηνήτης ιστορίας. Πιθανότατα, το γεγονός ότι δεν έγιναν ποτέ ιστορικέςπροσωπικότητες, μα παρέμειναν πάντα χώροι θεωρητικά κεντρικοί μα στην πράξη δίχως βαρύτητα, μεταξύσυμπληρωματικών σχημάτων και αντίθετων κοινωνικών πρακτικών, να είναισυνυφασμένο με την φύση τους. Από την στιγμή που απαλλαγήκαμε απ΄ αυτή τηναρχική σύγχυση, ανάμεσα στη θεωρητική πραγματικότητα και στην πραγματική ύπαρξητων κοινωνικών κινημάτων, ενδιαφέρει να εξετάσουμε τις συνθήκες στις οποίεςσχηματίζονται.

Τα κοινωνικάκινήματα δεν διαμορφώνονται σ' ένα κοινωνικό κενό, όπως η γέννηση μιας νέας κοινωνίας.Μπορούν να διαμορφώνονται μόνο στα περιθώρια της υπάρχουσας κοινωνικής τάξης ήσαν εξέγερση και άρνηση. Πρόκειται επομένως να γνωρίσουμε το πώς αυτές οι αντιδράσειςτης κρίσης μπορούν να μετασχηματιστούν σε θετικά κοινωνικά κινήματα διαπερνώντας έναν ορισμένο αριθμό ενδιάμεσωνεπίπεδων συλλογικής δράσης, τοποθετούμενα είτε στο επίπεδο της οργάνωσης είτεστο επίπεδο των συστημάτων που λαμβάνονται οι αποφάσεις. Είναι δύσκολο, κατάσυνέπεια, να φανταστούμε ότι μια εξέγερση μπορεί να μετασχηματιστεί αμέσως σε κεντρικήσύγκρουση. Η εξεγερμένη δύνα μη είναι εξαιρετικά αδύναμη και υποκείμενη σεπιέσεις που την περιθωριοποιούν. Χρειάζεται, επομένως να καταχωρηθεί στηνκοινωνική οργάνωση, οικοδομώντας τις διεκδικητικές ικανότητες της. Χρειάζεταιστην συνέχεια να μετασχηματιστεί σε ομάδα πίεσης και να ασκήσει μιασυγκεκριμένη επίδραση. Οι εξεγέρσεις ή οι αποκλίσεις, αν δεν εισέρθουν στηνλειτουργικότητα της κοινωνίας, μεταμορφώνονται δυναμικά σε δυνάμεις ρήξης, κιαυτό μπορεί να καταλήξει σε μια επανάσταση, αν οι αρνημένες από την κοινωνικήοργάνωση, δυνάμεις, και τα συστήματα που λαμβάνονται οι αποφάσεις, είναι αρκετάισχυρές κι αν η κατεστημένη τάξη έχει βαθιά κλονιστεί από μια πρωτοφανή κρίση.Στην περίπτωση των δυτικών κοινωνιών και των νέων κοινωνικών κινημάτων, μπορούμενα δεχτούμε ότι η επαναστατική διέξοδος είναι ελάχιστα δυνατή ακόμη και στη σημερινήσυγκυρία, δεδομένου του χαρακτήρα των συστημάτων που λαμβάνονται οι αποφάσειςκαι της διαχείρισης των συγκρούσεων. Κατά συνέπεια, πρέπει να εξετάσουμε μεθοδικάτους ευνοϊκούς ή δυσμενείς παράγοντες των βαθμίδων των εξεγέρσεων και τηςκοινωνικής άρνησης των οργανωμένων διεκδικήσεων, μετά τις πιέσεις πολιτικού τύπουκαι τελικά, ένα κοινωνικό κίνημα, όπως ακριβώς έχει λεχτεί.

Το πέρασμα απόεξεγερσιακές συμπεριφορές ή άρνησης για διεκδικήσεις, υποθέτει το σχετικό άνοιγματης λειτουργίας των οργανώσεων και μια δράση των δυνάμεων κοινωνικού έλεγχου.Αυτός ο συνδυασμός θετικών και αρνητικών στοιχείων ξανασυναντάται αναγκαστικά σ'όλα τα επίπεδα. Αν υπάρχει μόνοοπισθοδρόμηση, οι συμπεριφορές άρνησης μετασχηματίζονται σε συλλογική εξέγερση,μα αυτή η τελευταία αντιμετωπίζεται άμεσα και τις περισσότερες φορές η εξεγερμένηομάδα οδηγείται, πολύ γρήγορα, σε εξτρεμιστικές θέσεις που, περιθωριοποιώνταςτην, προκαλούν την ήττα της. Αντιθέτως, η απουσία καταστολής κι ένα μεγάλο οργανωτικόάνοιγμα, που θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν «δημοκρατικά», καταλήγουν στοσυντεχνιασμό των διεκδικήσεων, από την πρώτη φάση των οργανώσεων αυτών.

Το πρώτοεπίπεδο διαμόρφωσης ενός κοινωνικού κινήματος απαιτεί λοιπόν μια σύγκρουση μετις δυνάμεις καταστολής που από ένα κλίμα εξέγερσης καταλήγει στην οργάνωση ενόςσχήματος αντιπολίτευσης· μα αυτή η τελευταία, αν δεν μπορέσει να τροποποιήσειτη λειτουργία ενός τομέα της κοινωνικής οργάνωσης, κλείνεται στον εαυτό της.

Το πέρασμα απότην διεκδίκηση στην πολιτική πίεση απαιτεί πριν απ΄ όλα κάποιο άνοιγμα τουπολιτικού συστήματος και ιδιαίτερα επεμβάσεις των πολιτικών συμμάχων των διεκδικητικώνδυνάμεων. Έτσι, στο τέλος του 19ου αιώνα, οι εργατικές διεκδικήσεις και η συνδικαλιστικήδράση βοηθήθηκαν στο μετασχηματισμό τους σε εργατικά κινήματα από τη δοσμένη υποστήριξητων προοδευτικών πολιτικών δυνάμεων: ρεπουμπλικανικά, δημοκρατικά ήριζοσπαστικά κόμματα, ανάλογα με τις χώρες. Μα απαιτείται επίσης, οιπαρουσιαζόμενες διεκδικήσεις να είναι διαπραγματεύσιμες και μηδιαπραγματεύσιμες, με τρόπο τέτοιο ώστε όταν η διεκδικητική δράση εισέρθει στο πολιτικόσύστημα να μην απορροφηθεί απ' αυτό, αλλά ενδυναμωμένη από τις επιτυχίες της,κάνει συγχρόνως φανερό με την αμφισβήτηση πως δεν είναι εξ΄ ολοκλήρουδιαπραγματεύσιμη κι αφομοιώσιμη από το πολιτικό σύστημα και τα κοινωνικά τουθεμέλια.

Τελικά, τοπέρασμα από την πολιτική πίεση στο κοινωνικό κίνημα απαιτεί την επέμβαση ενόςκαθολικού και συγκρουσιακού παράγοντα. Ο κύριος συγκρουσιακός παράγοντας, είναιένας σοβαρός καθορισμός του κοινωνικού αντίπαλου. Οι πλέον ενεργητικοί παράγοντεςπου συνετέλεσαν στην οικοδόμηση του εργατικού κινήματος υπήρξαν η συνείδηση καιη δράση της τάξης των αφεντικών της βιομηχανίας. Από το άλλο μέρος, δεν σχηματίζεται κανένα κοινωνικόκίνημα αν η σύγκρουση δεν συνδέεται μέσω του υπό σχηματισμού κοινωνικούκινήματος με την ταυτότητα πολιτιστικών άξιων. Το εργατικό κίνημα διαμορφώθηκεαπό την στιγμή την οποία ξεπεράστηκε η άρνηση των μηχανών κι έγινε φανερό πως χρειαζόταννα τεθούν οι μηχανές και η πρόοδοςστην υπηρεσία των εργαζόμενων και του λαού.

Ποια είναι η σημερινήκατάσταση και ποιες είναι οι δυνατότητες ώστε η δυσαρέσκεια της κοινής γνώμηςνα μετασχηματιστεί σε κοινωνικό κίνημα; Οι κοινωνίες μας είναι ελάχιστακατασταλτικές και η ικανότητά τους για οργανωτική προσαρμογή είναι σχετικάμεγάλη. Ωστόσο μπορούμε να σκεφτούμε πως η εξέλιξη των μεγάλων μηχανισμώνπαραγωγής που υπόκεινται σε μια δημοκρατική λογική, περιορίζει την ευκαμψίαπολλών οργανώσεων και οδηγεί κατάσυνέπεια τις δυνάμεις που εκφράζουν μιαδυσαρέσκεια να περάσουν σ΄ ένα κοινωνικό επίπεδο δράσης. Σήμερα, σ΄ ένα τέτοιοεπίπεδο, εκείνο των συστημάτων όπου λαμβάνονται οι αποφάσεις το άνοιγμαφαίνεται αξιόλογο, ιδιαίτερα στις χώρες με σοσιαλδημοκρατική παράδοση που συχνάδιαθέτουν μια μεγάλη ικανότητα πρώιμης θεσμοποίησης των νέων κοινωνικώνσυγκρούσεων. Τον ίδιο καιρό το μη διαπραγματεύσιμο μέρος παραμένει αξιοσημείωτοόπως βλέπουμε τόσο στο οικολογικό κίνημα, όσο και στο κίνημα των γυναικών κι αυτόδείχνει πως τα υπό σχηματισμό κινήματα βρίσκουν εύκολα τη δυνατότητα ναεκφραστούν σ΄ένα επίπεδο κυρίως πολιτικό, ασκώντας μιαν επίδραση πάνω στιςαποφάσεις και διατηρώντας συγχρόνως την αυτονομία τους σαν κοινωνική δύναμη.Αντιθέτως, το πέρασμα στο επίπεδο του κοινωνικού κινήματος είναι δύσκολο. Αυτό εξαρτάται, πριν απ΄όλα, από τις αδυναμίεςτων ταξικών συνειδήσεων των τεχνοκρατικών ιθυνόντων, αδυναμία που εξαρτάται απότο γεγονός πως οι μηχανισμοί περάσματος στη μεταβιομηχανική κοινωνία είναισήμερα σπουδαιότεροι και πιο εμφανείς από τους μηχανισμούς λειτουργίας αυτήςτης κοινωνίας. Αυτό προκύπτει από το γεγονός πως η βιομηχανική Δύση δεν κατέχειπλέον στον κόσμο μια ηγεμονική θέση, όπως στον δέκατο ένατο αιώνα και πως κατάσυνέπεια, ο ρόλος του κράτους είναι πάντοτε μεγαλύτερος σε σημείο τέτοιο, ώστεγια πολλούς τεχνοκράτες ονομάζονται άλλοι οικονομικοί λειτουργοί πράγμα πουαποτελεί μια επικίνδυνη σύγχυση ανάμεσα στο πεδίο των κοινωνικών σχέσεων ιδιαίτεραστις ταξικές σχέσεις από το ένα μέρος κι εκείνο των πρωτοβουλιών του κράτους απότο άλλο. Στη διάρκεια των χρόνων της μεγάλης ανάπτυξης, η ταξική συνείδηση τωντεχνοκρατών εξελίχτηκε γρηγορότερα. Ο ερχομός των κρίσεων προκάλεσε είτε από τημεριά των ιθυνόντων είτε από τη μεριά των λαϊκών κινημάτων, μια οπισθοδρόμηση πουτείνει να περιορίσει τις κοινωνικές συγκρούσεις σ΄ένα υποδεέστερο επίπεδο. Οάλλος αναγκαίος παράγοντας για το σχηματισμό των κοινωνικών κινημάτων είναι η αναγνώρισηαπό τη μεριά των παρα-γόντων που βρίσκονται σε σύγκρουση, των θεσμών στοπαιχνίδι, των αγώνων τους.

Τώρα, αυτή η θέσηστο παιχνίδι, μπορεί να διατυπωθεί και να παραμείνει ζωντανή μονάχα από τηδράση των διανοουμένων. Κυρίως γι΄ αυτό, τον δέκατο ένατο αιώνα από τον Saint Simon, τον Auguste Conte, ως τον Darwin καιτους κοινωνικούς διανοητές τους επηρεασμένους απ΄ αυτόν, τα μεγάλα θέματα της προόδουκαι της εξέλιξης επιβλήθηκαν με την πιο μεγάλη δύναμη. Σήμερα είναι αλήθεια,πως μερικοί διανοούμενοι αποτελούν ένα νέο μοντέλο γνώσης και συντελούν έτσιστο να εμφανιστούν οι νεωτερισμοί των μηχανισμών σύγκρουσης, μα είναι ακόμα πιοαληθινό πως τα σπουδαιότερα ρεύματα στη ζωή του διανοουμένου συνεχίζουν ναείναι ερμηνείες πρακτικών ή περασμένων αγώνων του τρόπου με τον οποίο πολύσυχνά οι διανοούμενοι εμφανίζονται να αντιτίθενται στην ανάλυση των νέων κοινωνικώνγεγονότων. Το σύνολο αυτών των παρατηρήσεων οδηγεί στο συμπέρασμα πως η σημερινήκατάσταση των βιομηχανοποιημένων δυτικών κοινωνιών ευνοεί το σχηματισμόρευμάτων αμφισβήτησης κι επίσης είναι αρκετά ευνοϊκή για το σχηματισμό τους σεομάδες πίεσης, αλλά το πέρασμα στο επίπεδο των κοινωνικών κινημάτωνεμφανίζεται ακόμα πρώιμο. Για το λόγο αυτό παρατηρούμε συχνά τα σημερινάπεριστατικά των θεσμοποιημένων διεκδικητικών δυνάμεων και τα «εμπαθή» μηδιαπραγματεύσιμα υπόλοιπα, αλλά ανίκανα καθ΄εαυτά να τροφοδοτήσουν ένα κοινωνικόκίνημα. Αντίθετα, φαίνεται να είναι δύσκολο οι δυσαρεστημένοι να μετασχηματιστούνσε εξεγέρσεις κι οι εξεγέρσεις σε επαναστατικά κινήματα στις χώρες στις οποίεςτο πολιτικό άνοιγμα παραμένει μεγάλο, όπως σήμερα μπορούμε να δούμε στηΓερμανία, όπου το ειρηνιστικό κίνημα τον ίδιο καιρό που στηρίζεται στη θέλησηγια ριζοσπαστική πολιτική ρήξη, συμμετέχει στο πολιτικό σύστημα κατά διάφορουςτρόπους κι ασκεί μια μεγάλη επίδραση στο κόμμα που βρίσκεται στην κυβέρνηση.

ΚΙΝΗΜΑ *

2011-06-22T14:19:00.001+03:00

Του Giorgio Agamdem

Μια σειρά σκοτεινών σκέψεων και διερωτήσεων μου προέκυψαν ότανπαρευρέθηκα αρκετό καιρό πριν σε μια συνάντηση στη Βενετία με τον Τόνυ Νέγκρι,τον Καζαρίνι, κλπ. Μια λέξη επαναλαμβανόταν σ' αυτή τη συνάντηση: το κίνημα. Πρόκειταιγια μια λέξη με μακρά ιστορία στην παράδοση μας και μοιάζει η πλέονεπαναλαμβανόμενη στις παρεμβάσεις του Τόνυ. Στα βιβλία του επίσης αυτή η λέξηεμφανίζεται όποτε το πλήθος χρήζει ενός ορισμού. Παραδείγματος χάριν, όταν η έννοιατου πλήθους χρειάζεται να αποσυνδεθεί από το λανθασμένο δίπολο υπέρτατη εξουσία-αναρχία.Η σκοτεινιά μου προέρχεται από το ότι για πρώτη φορά κατάλαβα πως αυτή η λέξηποτέ δεν έχει οριστεί απ' αυτούς που τη χρησιμοποιούν. Όπως δεν την έχω ορίσειούτε κι εγώ. Στο παρελθόν την είχα χρησιμοποιήσει σαν έναν υπονοούμενο κανόναστη σκέψη μου: του τύπου «όταν το κίνημα είναι εκεί προσποιήσου ότι δεν είναικαι όταν δεν είναι εκεί προσποιήσου ότι είναι». Αλλά δεν ήξερα τι σήμαινε ηλέξη.

Είναι μια λέξη που όλοι μοιάζουν να την καταλαβαίνουν, αλλά κανείς δεντην ορίζει. Παραδείγματος χάριν, από πού προέρχεται αυτή η λέξη; Η διερώτησήμου ξεκινά από την πεποίθηση ότι δεν μπορείς να αφήσεις αυτή την έννοια άνευορισμού, πρέπει να σκεφτούμε γιατί αυτή η λέξη παραμένει αδιανόητη, αφού όσοπαραμένει τέτοια, κινδυνεύουμε να πέσουμε σε συμβιβασμούς σε σχέση με τιςεπιλογές και τις στρατηγικές μας. Δεν πρόκειται εδώ μόνο για μια φιλολογικήεμμονή σύμφωνα με την άποψη ότι η ορολογία είναι ποιητική και συνεπώς παραγωγικήστιγμή της σκέψης, ούτε σημαίνει ότι θέλω να κάνω κάτι τέτοιο γιατί είναι η δουλειάμου να ορίζω τις έννοιες, σαν από συνήθεια. Πραγματικά πιστεύω ότι η άκριτηχρήση εννοιών μπορεί να είναι υπεύθυνη για πολλές ήττες. Προτείνω λοιπόν ναξεκινήσουμε μια έρευνα που θα προσπαθήσει να ορίσει αυτή τη λέξη κι έτσι θααρχίσω με μερικές βασικές σκέψεις, οι οποίες θα προσανατολίσουν μια μελλοντικήέρευνα.

Κατ' αρχήνμερικά κοινότοπα ιστορικά στοιχεία: η έννοια του κινήματος, που στις επιστήμεςκαι στη φιλοσοφία έχει μια μακρά ιστορία, στην πολιτική απέκτησε μια τεχνικάσχετική σημασία τον 19ο αιώνα. Μια από τις πρώτες εμφανίσεις της σημειώνεταιστη γαλλική επανάσταση του Ιούλη του 1830, όταν οι πρωταγωνιστές της αλλαγήςαποκάλεσαν τους εαυτούς τους κόμμα της κίνησης και τους αντιπάλους τους κόμματης τάξης. Μόνο με τον Λόρεντς φον Στάιν, έναν συγγραφέα που επηρέασε τον Μαρξκαι τον Σμιτ, αυτή η έννοια άρχισε να αποκτά μεγαλύτερη ακρίβεια και νακαθορίζει το στρατηγικό πεδίο της εφαρμογής της. Στο βιβλίο του Η Ιστορία τον Κοινωνικού Κινήματος στη Γαλλία (1850), ο Στάινπαίζει με την έννοια του κινήματος σε μια διαλεκτική αντιπαράθεση με τηνέννοια του κράτους. Το κράτος είναι το σταθερό και νόμιμο στοιχείο, ενώ το κίνημαείναι η έκφραση των δυναμικών κινήσεων της κοινωνίας. Έτσι το κίνημα είναιπάντοτε κοινωνικό και ανταγωνιστικό σε σχέση με το κράτος και εκφράζει τοδυναμικό πρωτείο της κοινωνίας σε σχέση με τους δικαιικούς και κρατικούςθεσμούς. Όμως, ο φον Στάιν δεν όρισε το κίνημα: του αποδίδει μια δυναμική καιπεριγράφει τη λειτουργία του. αλλά δεν μας δίνει έναν ορισμό ή έναν τόπο του.

Μερικέςενδιαφέρουσες ιστορικές παρατηρήσεις για την ιστορία των κινημάτων μπορούν ναβρεθούν στο βιβλίο της Άρεντ για τον ολοκληρωτισμό. Δεν ορίζει το κίνημα, αλλάδείχνει ότι γύρω από τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο, αμέσως πριν και αμέσως μετά, τακινήματα στην Ευρώπη γνώρισαν μια εντυπωσιακή ανάπτυξη σε μια στρατηγικήαντιπαράθεση με τα κόμματα, όταν τα δεύτερα μπήκαν σε μια περίοδο κρίσης. Αυτήτην περίοδο υπάρχει μια έκρηξη της έννοιας και του φαινομένου του κινήματος,όρος που χρησιμοποιήθηκε τόσο από την αριστερά όσο και από τη δεξιά: ο φασισμόςκαι ο ναζισμός κατ' αρχήν αυτοορίζονταν σαν κινήματα και δευτερευόντως σανκόμματα.

Όμως αυτός οόρος υπερβαίνει την πολιτική σφαίρα: όταν ο Φρόυντ ήθελε να γράψει ένα βιβλίοτο 1914 προκειμένου να περιγράψει αυτό στο οποίο συμμετείχε, το αποκάλεσεψυχαναλυτικό κίνημα. Κι εδώ δεν υπάρχει ακόμη ορισμός, αλλά προφανώς σεσυγκεκριμένες ιστορικές στιγμές, συγκεκριμένες λέξεις-κλειδιά επιβάλλουν τηνπαρουσία τους και υιοθετούνται από ανταγωνιστικές θέσεις, χωρίς να χρειάζεταινα οριστούν. Αυτό που με ενόχλησε στην ερευνά μου, όπου η τυφλότητα απέναντιστην έννοια γίνεται ορατή, ήταν όταν κατάλαβα πως ο μόνος ο οποίος προσπάθησενα ορίσει αυτή την έννοια ήταν ένας ναζί νομικός: ο Καρλ Σμιτ.

To 1933σ΄ένα δοκίμιο με τίτλο Κράτος, Κίνημα, Λαόςκαι με υπότιτλο, Το τριμερές τηςπολιτικής ενότητας, προσπαθεί να ορίσει την πολιτική-θεσμική λειτουργίατης έννοιας του κινήματος. Με ενόχλησε κάτι τέτοιο, γιατί σ'αυτό το δοκίμιο ο Σμιτπροσπαθεί να ορίσει τη συνταγματική δομή του ναζιστικού Ράιχ. Θα παρουσιάσωσυνοπτικά τη θέση του, δεδομένου ότι το μπέρδεμα μ΄έναν στοχαστή του ναζισμούχρειάζεται αποσαφήνιση. Σύμφωνα με τον Σμιτ, η πολιτική ενότητα του ναζιστικούΡάιχ βασίζεται σε τρία στοιχεία ή πυλώνες: κράτος, κίνημα και λαός. Η συνταγματικήδιάρθρωση του Ράιχ προκύπτει από τη διαμόρφωση και τη διαφοροποίησης αυτών τωντριών στοιχείων. Το πρώτο στοιχείο είναι το κράτος, δηλαδή η στατική πολιτικήπλευρά: το προσωπικό των γραφείων. Ο λαός, ευρισκόμενος στην άλλη πλευρά,είναι το απολιτικό στοιχείο, που μεγαλώνει στη σκιά και υπό την προστασία τουκινήματος. Το κίνημα είναι το πραγματικό πολιτικό στοιχείο, το δυναμικόπολιτικό στοιχείο, που αποκτά, την ιδιαίτερη μορφή του στη σχέση του με τοΕθνικοσοσιαλιστικό Κόμμα και την καθοδηγητική του ομάδα. Για τον Σμιτ, ο Φύρερείναι απλώς η προσωποποίηση του κινήματος. Ο Σμιτ υποστηρίζει ότι αυτό το τριμερέςείναι επίσης παρόν στον συνταγματικό μηχανισμό του σοβιετικού κράτους.

Η πρώτη μουσκέψη είναι ότι το πρωτείο της έννοιας του κινήματος οφείλεται στον απολιτικόχαρακτήρα του λαού (θυμηθείτε ότι ο λαός είναι το απολιτικό στοιχείο πουμεγαλώνει στη σκιά και υπό την προστασία του κινήματος). Έτσι το κίνημα γίνεταιη αποφασιστική πολιτική έννοια, όταν η δημοκρατική έννοια του λαού, σανπολιτικό σώμα, έχει πεθάνει. Η δημοκρατία τελειώνει όταν εμφανίζεται τοκίνημα. Κατ' ουσία δεν υπάρχουν δημοκρατικά κινήματα (αν με τη δημοκρατίαεννοούμε αυτό που παραδοσιακά εκλαμβάνει το λαό σαν πολιτικό σώμα, συντακτικότης δημοκρατίας). Πάνω σ'αυτό οι επαναστατικές παραδόσεις της αριστεράςσυμφωνούν με τον ναζισμό και τον φασισμό. Δεν είναι τυχαίο ότι σύγχρονοι στοχαστές,όπως ο Τόνυ, που προσπαθούν να σκεφτούν σχετικά με νέα πολιτικά σώματα, παίρνουντις αποστάσεις τους από τον λαό. Για μένα έχει σημασία ότι πέριξ του Ιησού δενυπήρχε ποτέ λαός ή δήμος, αλλά μόνο όχλος (μάζα, πλήθος). Η έννοια τουκινήματος προϋποθέτει την έκλειψη της έννοιας του λαού σαν συντακτικό πολιτικόσώμα.

Η δεύτερησυνέπεια αυτής της σμιτιανής έννοιας του κινήματος είναι ότι ο λαός θεωρείταιένα απολιτικό στοιχείο, του οποίου την ανάπτυξη οφείλει να προστατεύσει και ναστηρίξει το κίνημα (ο Σμιτ χρησιμοποιεί τον όρο wachsen, βιολογική ανάπτυξη). Σ' αυτόντον απολιτικό λαό αντιστοιχεί η απολιτική σφαίρα της διοίκησης και εδώ ο Σμιτεπικαλείται το κορπορατιστικό κράτος του φασισμού. Σε σχέση με το σήμερα, δενμπορούμε να μη δούμε -σ' αυτή τη θεώρηση του λαού σαν απολιτικού- την υπονοούμενηαναγνώριση, την οποία ποτέ δεν τόλμησε να αρθρώσει ο Σμιτ, του βιοπολιτικούτου χαρακτήρα. Σήμερα ο λαός μετατρέπεται από συντακτικό πολιτικό σώμα σεπληθυσμό: μια δημογραφική βιολογική ενότητα, και σαν τέτοια, απολιτική. Μιαενότητα που χρήζει προστασίας, φροντίδας. Όταν κατά τη διάρκεια του 19ου αιώναο λαός έπαψε να είναι μια πολιτική ενότητα και μετατράπηκε σε δημογραφικό καιβιολογικό πληθυσμό, το κίνημα κατέστη αναγκαίο. Αυτό είναι κάτι που αξίζει τηςπροσοχής μας: ζούμε σε μια εποχή όπου ο μετασχηματισμός του λαού σε πληθυσμόείναι ένα τετελεσμένο γεγονός. Ο λαός είναι μια βιοπολιτική ενότητα με τηνέννοια του Φουκώ κι έτσι καθίσταται αναγκαία η έννοια του κινήματος. Αν θέλουμενα σκεφτούμε διαφορετικά την έννοια της βιοπολιτικής, όπως κάνει ο Τόνυ, ανδεχόμαστε την εγγενή πολιτικοποίηση του βιοπολιτικού, σαν κάτι που είναι ήδησαφώς πολιτικό και συνεπώς δεν χρειάζεται να πολιτικοποιηθεί μέσω τουκινήματος, τότε πρέπει να ξανασκεφτούμε και την έννοια του κινήματος.

Αυτό το έργοτου ορισμού είναι απαραίτητο, γιατί αν συνεχίσουμε να διαβάζουμε τον Σμιτ,προκύπτουν απειλητικές απορίες: αν μέχρι εδώ το καθοριστικό πολιτικό στοιχείο,το αυτόνομο, είναι τo κίνημα και το απολιτικό ο λαός, τότε το κίνημα μπορεί ναβρει την πολιτική του ταυτότητα προκαλώντας στο απολιτικό σώμα του λαού μιαεσωτερική τομή, που θα επιτρέψει την πολιτικοποίηση του. Αυτή η τομή στον Σμιτείναι ότι αποκαλεί ταυτότητα των ειδών, δηλαδή ο ρατσισμός. Κι εδώ ο Σμιτ φτάνειστο απώγειο της ταύτισής του με τον ρατσισμό και στη μέγιστη αντιστοίχισή τουμε τον ναζισμό. Αυτό είναι γεγονός, αλλά οφείλουμε να αναγνωρίσουμε ότι αυτή ηεπιλογή του, να πρέπει δηλαδή να εντοπίσουμε μια τομή στο απολιτικό σώμα τουλαού, είναι μια έμμεση συνέπεια της λειτουργίας του κινήματος. Αν το κίνημαείναι το πολιτικό στοιχείο σαν αυτόνομη ενότητα, από που μπορεί να αντλεί τηνπολιτικότητά του; Η πολιτικότητά του μπορεί να βρεθεί μόνο στην ικανότητά τουνα εντοπίζει έναν εχθρό μέσα στον λαό, στην περίπτωση του Σμιτ, ένα φυλετικάξένο στοιχείο. Όπου υπάρχει ένα κίνημα υπάρχει πάντοτε μια τομή που διαπερνάκαι χωρίζει τον λαό, στη συγκεκριμένη περίπτωση μέσω του εντοπισμού ενόςεχθρού. Να γιατί πιστεύω πως πρέπει να ξανασκεφτούμε την έννοια του κινήματοςκαι τη σχέση του με τον λαό και το πλήθος. Στον Σμιτ βλέπουμε ότι τα στοιχεία πουαποκλείει το κίνημα επανέρχονται σαν αυτό για το οποίο πρέπει να ληφθεί μιααπόφαση, το πολιτικό πρέπει να αποφασίζει για το απολιτικό. Το κίνημα αποφασίζειπολιτικά για το απολιτικό. Μπορεί να μιλάμε για τον ρατσισμό, αλλά μπορεί ναείναι η κυβέρνηση των πληθυσμών όπως συμβαίνει σήμερα.

Να ποια είναιτα ερωτήματα μου:

- Πρέπει νασυνεχίσουμε να χρησιμοποιούμε την έννοια του κινήματος; Αν σηματοδοτεί τοκατώφλι της πολιτικοποίησης του απολιτικού, μπορεί να υπάρξει ένα πολιτικόκίνημα που να διαφέρει από τον εμφύλιο πόλεμο; Σε ποια κατεύθυνση μπορούμε ναξανασκεφτούμε την έννοια του κινήματος και τη σχέση του με τη βιοπολιτική;

Εδώ δεν θα σαςδώσω απαντήσεις, αυτό αφορά ένα μακροπρόθεσμο ερευνητικό σχέδιο, αλλά έχω νακάνω μερικές παρατηρήσεις:

-Η έννοια τουκινήματος είναι κεντρική στον Αριστοτέλη (κίνησις), στη σχέση μεταξύ δύναμηςκαι δράσης. Ο Αριστοτέλης ορίζει την κίνηση μάλλον σαν τη δράση μιας δύναμης ωςδύναμης, παρά σαν το πέρασμα στη δράση. Δευτερευόντως λέει ότι η κίνηση είναι μιαατελής πράξη, χωρίς σκοπό. Εδώ προτείνω μια τροποποίηση της άποψης του και ίσωςο Τόνυ να συμφωνεί μαζί μου σ' αυτό: το κίνημα είναι η σύνταξη της δύναμης ωςδύναμης. Αλλά αν αυτό αληθεύει, τότε δεν μπορούμε να σκεφτούμε ένα κίνημα σανεξωτερικό ή αυτόνομο σε σχέση με το πλήθος. Δεν μπορεί ποτέ να υπόκειται σε μιααπόφαση, σε μια οργάνωση, σε μια διακυβέρνηση του λαού ή να αποτελεί στοιχείο πολιτικοποίησηςτου πλήθους ή του λαού.

Μια άλληενδιαφέρουσα πλευρά στον Αριστοτέλη είναι πως η κίνηση είναι μια ατελής πράξη,χωρίς σκοπό, κάτι που σημαίνει ότι το κίνημα έχει μια ουσιώδη σχέση με τηνέλλειψη, την απουσία ενός σκοπού. Το κίνημα έχει πάντοτε να κάνει συντακτικάμε την απουσία, την έλλειψη ενός σκοπού ή ενός έργου. Σ^΄αυτό πουπάντοτε διαφωνώ με τον Τόνυ, είναι σε σχέση με την έμφαση που δίνει στηνπαραγωγικότητα. Εδώ πρέπει να επαναφέρουμε την απουσία του έργου ως κεντρικόζήτημα. Αυτό σημαίνει την αδυναμία ύπαρξης ενός σκοπού και ενός έργου στηνπολιτική. Το κίνημα είναι η ασάφεια και η ατέλεια κάθε πολιτικής. Πάντοτεαφήνει ένα υπόλειμμα.

Σ' αυτή τηνπροοπτική, το μότο που παραθέτω σαν κανόνα για τον εαυτό μου, μπορεί οντολογικάνα διατυπωθεί ως εξής:

Το κίνημα είναι αυτό που ανυπάρχει, είναι σαν να μην υπάρχει, σαν να λείπει καθεαυτό και αν δεν υπάρχει,είναι λες και υπάρχει, υπερβαίνει τον εαυτό του. Είναι το κατώφλι της απροσδιοριστίαςμεταξύ μιας υπερβολής και μιας έλλειψης, που χαρακτηρίζει το όριο κάθεπολιτικής στη συντακτική της ατέλεια.

*Πηγή : απόσπασμα από την μπροσούρα «Ηεξαίρεση και οι κανόνες»

εκδ.Ελευθεριακή Κουλτούρα – Άρθρο 46.

Δέκα Θέσεις για τα Κοινωνικά Κινήματα *

2011-06-22T14:17:00.002+03:00

Andre Gunder Frank - Marta Fuentes **

Εισαγωγή

Στο δοκίμιο αυτό αναπτύσσονται οι εξής θέσεις:

1. Τα"νέα" κοινωνικά κινήματά δεν είναι νέα, ακόμα κι αν έχουν κάποια νέαχαρακτηριστικά γνωρίσματα· ενώ τα "κλασικά" κοινωνικά κινήματα είναισχετικά νέα και ίσως προσωρινά.

2. Τακοινωνικά κινήματα εμφανίζουν αρκετή πολυμορφία και ευμεταβλητότητα αλλά έχουνδυο κοινά στοιχεία; Πρώτον, την ατομική κινητοποίηση που έχει σαν βάση ένααίσθημα ηθικής και δικαιοσύνης (ή αδικίας). Δεύτερον, την κοινωνική ισχύ πουέχει σαν βάση την κοινωνική κινητοποίηση ενάντια στη στέρηση και τον αγώνα γιατην επιβίωση και τη συγκρότηση της ταυτότητας.

3. H δύναμη και η σημασία τωνκοινωνικών κινημάτων είναι κυκλική (cyclical) και σχετίζονται με τους μακροχρόνιους πολιτικούς,οικονομικούς και τους, ενδεχομένως αλληλένδετους, ιδεολογικούς κύκλους. Ότανοι συνθήκες από τις οποίες δημιουργούνται τα κοινωνικά κινήματα μεταβάλλονται,με τη δράση των ίδιων των κινημάτων και/ή πιο συχνά λόγω των μεταβαλλόμενωνσυνθηκών, τα κινήματα αυτά τείνουν να εξαφανιστούν.

4. Είναισημαντικό να διακρίνουμε την ταξική σύνθεση των κοινωνικών κινημάτων, που στηΔύση αποτελείται κυρίως από τη μεσαία τάξη, στο Νότο από τη λαϊκή/εργατική τάξηκαι στην Ανατολή και από τις δύο.

5. Υπάρχουνπολλά διαφορετικά είδη κοινωνικών κινημάτων. Η πλειοψηφία τους επιδιώκειπερισσότερη αυτονομία μάλλον παρά κρατική εξουσία - τα κοινωνικά κινήματα πουεπιδιώκουν την κρατική εξουσία τείνουν να αυτοαναιρούνται ως κοινωνικάκινήματα.

6. Μολονότι ταπερισσότερα κοινωνικά κινήματα είναι κυρίως αμυντικά παρά επιθετικά καιτείνουν να έχουν πρόσκαιρο χαρακτήρα, είναι σημαντικοί (σήμερα, και αύριο ίσωςοι πιο σημαντικοί) φορείς του κοινωνικού μετασχηματισμού.

7. Συγκεκριμένα,τα κοινωνικά κινήματα εμφανίζονται ως φορείς και επανερμηνευτές (reinterpreters) της"αποσύνδεσης" από το σύγχρονο καπιταλισμό και της "μετάβασηςστο σοσιαλισμό".

8. Μερικάκοινωνικά κινήματα είναι πιθανό να αλληλεπικαλύπτονται όσον αφορά τα μέλη τουςή να είναι περισσότερο συμβατά μεταξύ τους και να κάνουν ευκολότερη τη σύναψησυμμαχιών. Και μερικά είναι πιθανό να έρχονται σε σύγκρουση και ανταγωνισμόμεταξύ τους. Ίσως είναι χρήσιμο να ερευνήσουμε τις σχέσεις αυτές.

9. Ωστόσο, εφ' όσοντα κοινωνικά κινήματα, όπως και το θέατρο του δρόμου, γράφουν τη δική τουςιστορία (εάν υπάρχει) καθώς προχωρούν, οποιαδήποτε συνταγή για το πρόγραμμα ήτη στρατηγική, για να μη μιλήσουμε για την τακτική, που προέρχεται απ'έξω - γιανα μην αναφερθούμε στους διανοούμενους - είναι πιθανότατα άσχετη στην καλύτερηπερίπτωση και αντιπαραγωγική στη χειρότερη.

10. Συμπερασματικά,τα κοινωνικά κινήματα χρησιμεύουν σήμερα στο να επεκτείνουν, να βαθαίνουν ακόμαδε και να ορίζουν πάλι τη δημοκρατία, από μία παραδοσιακή, πολιτική καιοικονομική, δημοκρατία στο πλαίσιο του κράτους, σε μία δημοκρατία των πολιτώνστο πλαίσιο της κοινωνίας των πολιτών.

1. Τα "νέα" κοινωνικά κινήματα είναι παλιάαλλά έχουν μερικά νέα χαρακτηριστικά

Τα διάφορα κοινωνικά κινήματα στη Δύση, τοΝότο και την Ανατολή που κοινώς αποκαλούνται σήμερα "νέα", είναι μεελάχιστες εξαιρέσεις, νέες μορφές κοινωνικών κινημάτων που έχουν υπάρξει ανάτους αιώνες. Αποτελεί ειρωνεία το γεγονός ότι τα "κλασικά" εργατικάκαι συνδικαλιστικά κινήματα χρονολογούνται μόνο από τον περασμένο αιώνα, καιεμφανίζονται όλο και περισσότερο να είναι μόνο ένα πρόσκαιρο φαινόμενο πουσχετίζεται με την ανάπτυξη του βιομηχανικού καπιταλισμού. Απ' την άλλη μεριά,κινήματα αγροτών, τοπικών κοινοτήτων, εθνοτικά/εθνικιστικά, θρησκευτικά ακόμακαι φεμινιστικά/γυναικεία κινήματα έχουν υπάρξει για αιώνες ακόμα καιχιλιετίες σε πολλά μέρη του κόσμου. Ωστόσο, σήμερα πολλά από αυτά τα κινήματααποκαλούνται "νέα" παρά το γεγονός ότι αναρίθμητα κοινωνικά κινήματαέχουν καταγραφεί στην ευρωπαϊκή ιστορία. Τέτοια παραδείγματα περιλαμβάνουν τηνεξέγερση των σκλάβων του Σπάρτακου στη Ρώμη, το κίνημα αδελφότητας Beguine στιςΚάτω χώρες και άλλα γυναικεία κινήματα που κάνουν την εμφάνισή τους το 12οαιώνα -εναντίον των οποίων εξαπολύθηκε "κυνήγι των μαγισσών" καιάλλες μορφές καταπίεσης- κινήματα χωρικών και πόλεμοι στη Γερμανία του 16ουαιώνα, καθώς και ιστορικές εθνοτικές και εθνικιστικές συγκρούσεις σ'όλη τηνΕυρώπη. Στην Ασία, τον αραβικό κόσμο και την επέκταση του Ισλάμ, την Αφρική καιτη Λατινική Αμερική, πολλαπλές μορφές κοινωνικών κινημάτων υπήρξαν οι φορείςκοινωνικής αντίστασης και μετασχηματισμού σ'όλη την ιστορία.

Μόνο τα οικολογικά/Πράσινα κινήματα και τακινήματα ειρήνης δικαιούνται να ονομάζονται "νέα" γιατί ανταποκρίνονταισε κοινωνικές ανάγκες που έχει δημιουργήσει πιο πρόσφατα η παγκόσμια ανάπτυξη.Η γενικευμένη υποβάθμιση του περιβάλλοντος, που απειλεί τα μέσα συντήρησης καιτην ευημερία, είναι το προϊόν της πρόσφατης βιομηχανικής ανάπτυξης η οποίασήμερα δραστηριοποιεί, κυρίως αμυντικά, νέα οικολογικά/Πράσινα κοινωνικάκινήματα. Οι πρόσφατες τεχνολογικές εξελίξεις στη διεξαγωγή των πολέμωναπειλούν τη ζωή όλων των ανθρώπων και δημιουργούν νέα αμυντικά κινήματα ειρήνης.Ωστόσο, ακόμα κι αυτά τα κοινωνικά κινήματα δεν είναι ολωσδιόλου νέα. Η παγκόσμια(αποικιακή/ιμπεριαλιστική) καπιταλιστική ανάπτυξη προκάλεσε (ή βασίστηκε) στηντρομερή περιβαλλοντική υποβάθμιση πολλών χωρών του Τρίτου Κόσμου (όπως γιαπαράδειγμα, μετά την κατάκτηση της Αμερικής, τους πολέμους για τους σκλάβουςκαι το εμπόριο στην Αφρική, τον Βιασμό της Βεγγάλης κ.λπ.). Κι αυτό προκάλεσετην εμφάνιση αμυντικών κοινωνικών κινημάτων που περιελάμβαναν -αλλά δενπεριορίζονταν- σε περιβαλλοντικάζητήματα, όπως τα κινήματα των Ινδιάνων της Βόρειας Αμερικής και των ιθαγενώντης Αυστραλίας σήμερα. Ακόμα ο πόλεμος έχει, φυσικά, και στο παρελθόναποδεκατίσει και απειλήσει μεγάλους πληθυσμούς και έχει, επίσης, προκαλέσει τηδημιουργία σημαντικών αμυντικών κοινωνικών κινημάτων. Προβλέποντας την εποχήμας ο Αριστοφάνης είχε σκιαγραφήσει ένα γυναικείο/ειρηνιστικό κίνημα τηςκλασικής Ελλάδας στο έργο του Λυσιστράτη.

Τα "κλασικά" εργατικά καισυνδικαλιστικά κινήματα μπορούν να θεωρηθούν σήμερα ως ιδιαίτερα κοινωνικάκινήματα, που έκαναν την εμφάνισή τους -και συνεχίζουν να προκύπτουν- σεσυγκεκριμένο χρόνο και τόπο. Η καπιταλιστική εκβιομηχάνιση στη Δύση δημιούργησετη βιομηχανική εργατική τάξη και τα αιτήματα της, τα οποία εκφράστηκαν μέσααπό κινήματα της εργατικής τάξης και των συνδικάτων. Ωστόσο, τα κινήματα αυτάπροσδιορίσθηκαν και καθορίστηκαν από τις συγκεκριμένες χρονικές και τοπικέςσυνθήκες -της κάθε περιοχής και τομέα κατά την περίοδο της εκβιομηχάνισης- καιως συνάρτηση της στέρησης και του προβλήματος ταυτότητας που προκάλεσε η εκβιομηχάνιση."Εργάτες όλου του κόσμου ενωθείτε" και "προλεταριακήεπανάσταση" ήταν λίγο πολύ κενά συνθήματα. Με το μεταβαλλόμενο διεθνήκαταμερισμό εργασίας ακόμα και τα συνθήματα έχασαν ολωσδιόλου το νόημα τους. Τακινήματα της εργατικής τάξης και των συνδικάτων φθίνουν συνεχώς στη Δύση, ενώανέρχονται στις χώρες του Νότου και της Ανατολής όπου η βιομηχανική καιπαγκόσμια ανάπτυξη δημιουργεί ανάλογες συνθήκες και προβλήματα. Έτσι, τακοινωνικά κινήματα της εργατικής τάξης, που λανθασμένα αποκαλούνται "κλασικά",πρέπει να θεωρούνται και ως πρόσφατα και ως πρόσκαιρα, για να μην αναφερθούμεστο γεγονός ότι είχαν πάντα τοπικό και περιφερειακό χαρακτήρα ή, στην καλύτερηπερίπτωση, εθνικό. Θα εξετάσουμε παρακάτω το ρόλο τους σε σχέση με το αίτημάτους για κρατική εξουσία.

Ένα νέο χαρακτηριστικό πολλών συγχρόνωνκοινωνικών κινημάτων είναι, ωστόσο, ότι - πέρα από την προφανώς αυθόρμητη ευμεταβλητότητα και προσαρμοστικότητα -κληρονομούν την οργανωτική ικανότητα καιτην ηγεσία των παλιών εργατικών κινημάτων, πολιτικών κομμάτων, εκκλησιών καιάλλων οργανώσεων. Αντλούν από αυτά, τα ηγετικά στελέχη που απογοητεύτηκαν απότους περιορισμούς των παλιών μορφών και που τώρα επιδιώκουν να δημιουργήσουννέες. Τα εισαγόμενα, όμως, από τα παλιά κινήματα οργανωτικά στοιχεία μπορεί νααποτελέσουν σημαντικό ενεργητικό γι'αυτά, σε σύγκριση με τους πιο ερασιτεχνικάοργανωμένους ή ανοργάνωτους προδρόμους τους, αλλά μπορεί και να περιέχουν τουςσπόρους μιας μελλοντικής θεσμοποίησης μερικών νέων κινημάτων.

Μια άλληπλευρά που μπορεί να είναι καινούργια στα "νέα" κοινωνικά κινήματα είναι,ίσως, ότι τώρα τείνουν να γίνουν κινήματα μίας μόνο τάξεως ή ενός μόνοκοινωνικού στρώματος - μεσαία τάξη στη Δύση και λαϊκή εργατική τάξη στο Νότο- σεαντίθεση μ'ό,τι συνέβαινε σε πολλά από αυτά ανά τους αιώνες. Ωστόσο, με τοκριτήριο αυτό του "καινοφανούς" (newness), τα παλιά "κλασικά" κινήματα της εργατικήςτάξης είναι επίσης νέα και μερικά σύγχρονα εθνοτικά, εθνικιστικά καιθρησκευτικά κινήματα είναι παλιά, όπως θα δούμε όταν θα εξετάσουμε πιο κάτωτην ταξική σύνθεση των κοινωνικών κινημάτων.

Είτε νέα είτεπαλιά, τα "νέα κοινωνικά κινήματα" της σημερινής εποχής είναι κατά πολύαυτά που κινητοποιούν τους περισσότερους ανθρώπους στην. επιδίωξη κοινώνστόχων. Τα κοινωνικά κινήματα, πολύ περισσότερο από τα "κλασικά"ταξικά κινήματα, παρακινούν και κινητοποιούν εκατοντάδες εκατομμύρια ανθρώπουςσ' όλα τα μέρη της Γης - κυρίως έξω από τους κατεστημένους πολιτικούς καικοινωνικούς θεσμούς, τους οποίους οι άνθρωποι βρίσκουν ανεπαρκείς για τηνεξυπηρέτηση των αναγκών τους. Κι αυτός είναι ο λόγος που προσφεύγουν στα"νέα", κυρίως μη θεσμοποιημένα, κοινωνικά κινήματα.

Αυτή η λαϊκήκίνηση προς τα νέα κινήματα εκδηλώνεται ακόμα και στην αναζήτηση ταυτότηταςκαι/ή στην ευαισθητοποιημένη κοινωνική κινητοποίηση ή τα κοινωνικά κινήματα μεπεριορισμένους ή ανύπαρκτους δεσμούς μελών: στην ανταπόκριση (του κινήματος;)της νεολαίας στη μουσική ροκ και το ποδόσφαιρο, στα εκατομμύρια των ανθρώπωνπου σε πολλές χώρες ανταποκρίνονται αυθόρμητα στις επισκέψεις του Πάπα (πέρααπό την Καθολική Εκκλησία ως θεσμού) και στην αυθόρμητη μαζική ανταπόκριση στιςέξω - (πολιτικές) θεσμικές εκκλήσεις ενάντια στην πείνα στην Αφρική των Band Aid, Live Aid καιSport Aid. To τελευταίοήταν μια έκκληση και μια ανταπόκριση όχι μόνο στη συμπό- νοια αλλά και στοηθικό αίσθημα της αδικίας του όλου πράγματος. Μερικές από αυτές τις, χωρίςμέλη, μορφές κοινωνικής κινητοποίησης έχουν περισσότερα κοινά με τα κοινωνικάκινήματα απ'ό,τι έχουν τα αυτοαποκαλούμενα "κινήματα" όπως το Movimiento(s) de Izquierda Revolucionaria (MIR) στη Βολιβία, τη Χιλή, το Περού καιτη Βενεζουέλα (που είναι ή ήταν στην πραγματικότητα "λενινιστικά"πολιτικά κόμματα δημοκρατικού συγκεντρωτισμού) ή το "κίνημα" των Sandinistas στηΝικαράγουα, (που σχηματίστηκε από μια συμμαχία μαζικών οργανώσεων) - τα οποίαεπιδίωκαν να κατακτήσουν και να διαχειριστούν την κρατική εξουσία. Για να μηναναφερθούμε στο "Κίνημα" των Αδεσμεύτων, που στην πραγματικότηταείναι μια συμμαχία κρατών, ή των κυβερνήσεών τους που βρίσκονται στην εξουσία,και ασφαλώς όχι ένα κοινωνικό ή απελευθερωτικό κίνημα των ίδιων των ανθρώπων.

2. Τακοινωνικά κινήματα διαφέρουν, αλλά μοιράζονται τα ηθικά κίνητρα και τηνκοινωνική εξουσία

Θα βοηθούσε ίσως στην εξέταση τωνσύγχρονων κοινωνικών κινημάτων ο προσδιορισμός μερικών ιδεατών τύπων καιεπιλεγμένων χαρακτηριστικών, που προκύπτουν μέσα από τη θεώρησή τους που θαεπιχειρήσουμε πιο κάτω, παρόλο βέβαια που η πρακτική αυτή καθίσταται επικίνδυνηλόγω της πολυμορφίας και της ευμεταβλητότητας των κινημάτων. (Αναφερόμαστεστους "ιδεατούς" τύπους με τη Βεμπεριανή έννοια μιας αναλυτικήςαπόσταξης [analytical distillation]των χαρακτηριστικών που δεν υπάρχουν στην καθαρή τους μορφή στον πραγματικόκόσμο). Μπορούμε να κατατάξουμε τα κινήματα σε επιθετικά - (είναι η μειοψηφία) -και αμυντικά (αποτελούν την πλειοψηφία).Σε μια σχετική, αλλά διαφορετική, διάσταση μπορούμε να διακρίνουμε κινήματαπροοδευτικά, οπισθοδρομικά και "φυγής" από την πραγματικότητα. Μιατρίτη διάσταση ή χαρακτηριστικό τους γνώρισμα φαίνεται πως είναι η υπεροχή τωνγυναικών παρά των ανδρών - και συνακόλουθα μια μικρότερη τάση προς την ιεραρχίααπό τα μέλη ή την ηγεσία των κινημάτων. Μια τέταρτη διάσταση είναι η ένοπληπάλη, ειδικά για την κρατική εξουσία ή η ειρηνική και ειδικότερα μη βίαιη πάλη,είτε είναι αμυντική είτε επιθετική. Δεν είναι συμπτωματικό ότι τα ένοπλακινήματα είναι πιο ιεραρχικά, ενώ τα μη ένοπλα είναι αυτά στα οποία η γυναικείασυμμετοχή είναι κυρίαρχη, μολονότι γυναίκες συμμετέχουν και στην ένοπλη πάλη.

Ελάχιστα κινήματαείναι ταυτόχρονα επιθετικά, με την έννοια ότι επιδιώκουν να αλλάξουν τηνκαθεστηκυία τάξη, και προοδευτικά με την έννοια ότι επιδιώκουν μια καλύτερητάξη πραγμάτων για τον εαυτό τους και τον κόσμο. Η ενεργή συμμετοχή τωνγυναικών είναι όλο και μεγαλύτερη σε πολλά κινήματα. Αυτό αφορά όχι μόνο ταίδια τα γυναικεία κινήματα αλλά και τα κινήματα ειρήνης, τα περιβαλλοντικά,καθώς και τα κινήματα τοπικών κοινοτήτων. Τα περισσότερα κινήματα είναι κυρίωςαμυντικά. Πολλά επιδιώκουν να διαφυλάξουν πρόσφατες (μερικές φορές,προοδευτικές) κατακτήσεις ενάντια στην ανατροπή ή την καταπάτηση τους. Τέτοιαπερίπτωση είναι τα φοιτητικά κινήματα (που επανεμφανίστηκαν μαζικά το 1986-87 στηΓαλλία, την Ισπανία, το Μεξικό και την Κίνα, κινήματα που είχαμε να δούμε απότο 1967-68), καθώς και πολλές χιλιάδες κινήματα τοπικών κοινοτήτων πουεπιδιώκουν να υπερασπιστούν "τα προς το ζην" των μελών τους απέναντιστην επιδρομή της οικονομικής κρίσης και της πολιτικής καταπίεσης. Μερικά κινήματαεπιδιώκουν να υπερασπιστούν το περιβάλλον ή να διατηρήσουν την ειρήνη ή και ταδύο, όπως οι Πράσινοι της Δυτικής Γερμανίας. Άλλα κινήματα αντιδρούν αμυντικάαπέναντι στις σύγχρονες αδικίες καταφεύγοντας σ'ένα συχνά μυθικά χρυσό αιώνα,όπως ο 7ος αιώνας του Ισλάμ. Πολλά κινήματα, όπως οι διάφορες θρησκευτικέςσέκτες (religious cults),είναι κινήματα φυγής ή έχουν σημαντικά στοιχεία φυγής, με την έννοια ότι, είτεείναι αμυντικά είτε επιθετικά, επιδιώκουν τη χιλιαστική σωτηρία από τις δοκιμασίεςκαι τις συμφορές του πραγματικού κόσμου.

Τα κινήματαείχαν και έχουν πολλές διαφορές και εάν υπάρχουν μερικά κοινά χαρακτηριστικάαυτά εντοπίζονται στο γεγονός ότι μοιράζονται τη δύναμη της ηθικής και τοαίσθημα της αδικίας ή της δικαιοσύνης στα ατομικά κίνητρα και τη δύναμη τηςκοινωνικής κινητοποίησης στην ανάπτυξη της κοινωνικής εξουσίας. Η συμμετοχήκαι κινητοποίηση σε όλα αυτά τα κοινωνικά κινήματα περιέχει μια ισχυρή ηθικήσυνιστώσα και ένα αμυντικό ενδιαφέρον για δικαιοσύνη στην κοινωνική ή παγκόσμιατάξη πραγμάτων. Επομένως, τα κοινωνικά κινήματα κινητοποιούν τα μέλη τους γιαεπίθεση/άμυνα με βάση το κοινό ηθικό αίσθημα αδικίας, που αναλύει ο Barrington Moore(1)(1978). Η ηθική και η δικαιο-σύνη/αδικία,περισσότερο ίσως από τη στέρηση των προς το ζην και/ή συγκρότηση ταυ-τότηταςμέσω της εκμετάλλευσης και της καταπίεσης, (οι οποίες, επίσης, δημιουργούναισθήματα ηθικής και δικαιοσύνης/αδικίας), πιθανότατα υπήρξαν οι ουσιαστικέςκινητήριες και καθοδηγητικές δυνάμεις των κοινωνικών κινημάτων, τόσο στοπαρελθόν όσο και στο παρόν. Ωστόσο, το αίσθημα της ηθικής και του ενδιαφέροντοςγια την αδικία ή τη δικαιοσύνη αναφέρεται κυρίως σ' "εμάς". Ηκοινωνική ομάδα που αντιλαμβάνεται τον εαυτό της ως "εμείς" ήταν καιείναι αρκετά μεταβλητή, είτε αναφερόμαστε στην οικογένεια, φυλή , χωριό, εθνικήομάδα, έθνος, χώρα, Πρώτο, Δεύτερο ή Τρίτο Κόσμο, ανθρωπότητα κ.λπ., είτεαναφερόμαστε στο γένος, τάξη, στρώμα, κάστα, ράτσα και άλλες ομαδοποιήσεις ήσυνδυασμούς αυτών. Αυτό που μας κινητοποιεί είναι ακριβώς η στέρηση, η καταπίεσηκαι ιδιαίτερα η αδικία σε βάρος "μας", όπως κι αν "εμείς"προσδιορίζουμε κι αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας. Κάθε κοινωνικό κίνημαχρησιμεύει, επομένως, όχι μόνο για να αντιμάχεται τη στέρηση αλλά και για να(επι)βεβαιώνει την ταυτότητα όσων δρα- στηροποιούνται στο κίνημα αλλά και ίσωςόλων "εμάς", για τους οποίους το κίνημα είναι ενεργό. Έτσι, τέτοιακοινωνικά κινήματα, κάθε άλλο απ' το να είναι νέα, έχουν σημαδέψει πολλές φορέςκαι σε πολλούς τόπους την κοινωνική ζωή των ανθρώπων.

Ταυτόχρονα, τακοινωνικά κινήματα παράγουν και ασκούν κοινωνική εξουσία μέσω της κοινωνικήςκινητοποίησης των όσων συμμετέχουν σ'αυτά. Αυτή η κοινωνική εξουσίαδημιουργείται και ταυτόχρονα προέρχεται περισσότερο από το ίδιο το κοινωνικόκίνημα παρά από κάποιους πολιτικούς ή άλλους θεσμούς. Στην πραγματικότητα, ηθεσμοποίηση εξασθενίζει τα κοινωνικά κινήματα και η κρατική πολιτική εξουσία τααναιρεί (παρόλο που θεσμικοί και πολιτικοί σύμμαχοι έξω από τα κινήματαμπορούν, χρησιμοποιώντας την κρατική εξουσία, να τα προστατέψουν ή ναυποστηρίξουν τους στόχους τους). Τα κοινωνικά κινήματα απαιτούν εύκαμπτη,ευπροσάρμοστη και αυτόνομη μη αυταρχική οργάνωση για να κατευθύνουν τηνκοινωνική εξουσία στην επιδίωξη κοινωνικών στόχων, οι οποίοι δεν μπορούν ναεπιτευχθούν μόνο μέσω του τυχαίου αυθορμητισμού. Μια τέτοια ευλύγιστη οργάνωση,ωστόσο, δεν συνεπάγεται τη θεσμοποίηση που οριοθετεί και περιορίζει τηνκοινωνική εξουσία των κινημάτων. Έτσι τα αυτόνομα, αυτοοργανωμένα νέα κοινωνικάκινήματα αντιμετωπίζουν την υπάρχουσα (κρατική) πολιτική εξουσία με μία νέακοινωνική εξουσία, που επιφέρει μεταβολές στην πολιτική εξουσία. Το σύνθημα τουγυναικείου κινήματος ότι το προσωπικό είναι πολιτικό, ισχύει a fortioriγια τα κοινωνικά κινήματα, που επίσης επαναπροσδιορίζουν την πολιτικήεξουσία. Όπως παρατηρεί η Luciana Castelina που συμμετέχει σε πολλά κοινωνικά κινήματα (και μερικάπολιτικά κόμματα) "είμαστε κίνημα γιατί κινούμε" - ακόμα και τηνπολιτική εξουσία.

3. Τα κοινωνικά κινήματα είναι κυκλικά

Τα κοινωνικά κινήματα είναι κυκλικά μεδύο έννοιες. Ανταποκρίνονται, κατ'αρχήν στις συνθήκες που αλλάζουν, σαναποτέλεσμα των πολιτικών, οικονομικών και ίσως ιδεολογικών διακυμάνσεων ήκύκλων. Δεύτερον, τα κοινωνικά κινήματα τείνουν να έχουν το δικό τους κύκλοζωής. Τα κοινωνικά κινήματα, τα μέλη τους, η κινητοποίηση και η δύνα- μή τουςτείνουν να είναι κυκλικά- διότι τα κινήματα κινητοποιούν ανθρώπους για νααντιμετωπίσουν (συνήθως κατά, σπάνια υπέρ) συνθήκες που και οι ίδιες είναικυκλικές.

Φαίνεται πως υπάρχουν πολιτιστικοί καιιδεολογικοί, πολιτικοί και στρατιωτικοί, οικονομικοί και τεχνολογικοί κύκλοιπου επηρεάζουν τα κοινωνικά κινήματα. Υπάρχουν επίσης παρατηρητές καιακτιβιστές στα κοινωνικά κινήματα που δίνουν μεγαλύτερο ή αποκλειστικό βάροςστον ένα ή τον άλλο από αυτούς τους κοινωνικούς κύκλους. Το όνομα Sorokin είναισυνδεδεμένο με μακράς διάρκειας ιδεολογικούς κύκλους, του Modelski μεπολιτικούς/πολεμικούς κύκλους και τωνKondratieff και Schumpeter με οικονομικούς και τεχνολογικούς. Πρόσφατα ο Arthur J. Schlesinger, Jr.(2) (1986), αντλώντας εν μέρει από το έργοτου πατέρα του, περιέγραψε έναν πολιτικο-ιδεολογικό κύκλο διάρκειας τριάνταετών στις ΗΠΑ. Ο Schlesinger βλέπει ένα κύκλο εναλλασσόμενων φάσεων προοδευτικήςκοινωνικής υπευθυνότητας (οι Προοδευτικοί στη δεκαετία του 1910, το New Deal στηδεκαετία του 1930, το New Frontier/Great Society, το κίνημα τωνπολιτικών δικαιωμάτων και το κίνημα ενάντια στον πόλεμο του Βιετνάμ στηδεκαετία του 1960) και ατομικιστικών φάσεων (Coolidge στηδεκαετία του 1920, ο Μακαρθισμός στη δεκαετία του 1950 και η οικονομικήπολιτική του Ρήγκαν — τα λεγόμενα Ρηγκανόμικς — στη δεκαετία του 1980), πουαναμένεται να δημιουργήσει άλλη μία προοδευτική φάση κοινωνικών κινημάτων στηδεκαετία του '90. Η αναζωπύρωση της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης και οι τεχνολογικέςανακαλύψεις των τελευταίων δύο δεκαετιών έχουν ξυπνήσει πάλι το επιστημονικόκαι λαϊκό ενδιαφέρον για τους παγκόσμιους, μακροχρόνιους, οικονομικούς καιτεχνολογικούς, κύκλους - και τις πιθανές σχέσεις τους με τους πολιτικούς καιιδεολογικούς κύκλους ή ακόμα και τις καθοριστικές επιδράσεις τους πάνω σ'αυτούς τους κύκλους. Στο πλαίσιο, όμως, του άρθρου αυτού δεν είναι δυνατόν ναεξετάσουμε το θέμα αυτό, ούτε τη διαμάχη για το αν οι ιδεολογικοί, οι πολιτικοίή οι οικονομικοί κύκλοι είναι οικυρίαρχοι κύκλοι. Ωσιόσο, για να καταλάβουμε τα σύγχρονα κοινωνικά κινήματα είναιαπαραίτητο να τα δούμε σ'αυτό το κυκλικό πλαίσιο που τουλάχιστον τα διαμορφώνειαν δεν προκαλεί την εμφάνισή τους. Επιπλέον, δεν θα ήταν λάθος να εξετάζαμε τηδυνατότητα (θα υποστηρίζαμε μάλιστα τη μεγάλη πιθανότητα) ύπαρξηςπολιτικο-οικονομικών κύκλων με ιδεολογικές συνιστώσες και την πιθανότητα ότιβρισκόμαστε τώρα σε μια Β φάση κάμψης ενός μακριού κύματος ή κύκλου "Kondratieff", πουεπηρεάζει σημαντικά, εάν δεν προκαλεί, τη δημιουργία σύγχρονων κοινωνικώνκινήματων (συμπεριλαμβανομένων και εκείνων που εξετάστηκαν και προβλέφτηκαναπό τον Schlesinger).

Ο μακράςδιάρκειας κύκλος του Kondratieff βρισκόταν σε φάση ανόδου στις αρχές του αιώνα, σε φάσημακράς κατιούσας "κρίσης" στο μεσοπόλεμο (το θέμα σε ποια φάση τουκύκλου ανήκουν οι δύο παγκόσμιοι πόλεμοι είναι αμφισβητούμενο), σε μιαανανεωμένη ανάκαμψη μεταπολεμικά και ξανά σε κατιούσα φάση κρίσης σήμερα, πουξεκινάει στα μέσα της δεκαετίας του '60 ή σαφέστερα από το 1973. Στη Δύση τακοινωνικά κινήματα φαίνεται ότι πολλαπλασιάζονται και γίνονται ισχυρότερα κατάτις Β φάσεις κάμψεως του κύκλου Kondratieff μεταξύ του Βατερλώ και της Ειρήνης της Βιέννης, κατά τα μέσατου 19ου αιώνα (συμπεριλαμβανομένης ειδικά της δεκαετίας του 1830 και τωνεπαναστάσεων του 1848), από το 1873 ως το 1896, κατά τη διάρκεια του πολέμουκαι την περίοδο κρίσης του μεσοπολέμου στον αιώνα μας, και ξανά κατά τησύγχρονη περίοδο της οικονομικής, πολιτικής, κοινωνικής, πολιτιστικής,ιδεολογικής και άλλης κρίσης. Παρόλο που η οικονομική επιβράδυνση ή κάμψημπορεί να μην προκαλέσει άμεσα την εμφάνιση κινημάτων κοινωνικής διαμαρτυρίας,μπορεί εντούτοις να προωθήσει τη "δομή της πολιτικής ευκαιρίας", καινα δημιουργήσει ή ενισχύσει τα αιτήματα των κινημάτων, να κινητοποιήσει ταμέλη τους και να προάγει τις πιθανότητες επιτυχίας των ίδιων των κινημάτων καιτων συμμαχιών τους. Κι αυτό συμβαίνει πολύ περισσότερο σε ταραγμένες εποχέςαπ'ό,τι στη διάρκεια της οικονομικής άνθισης (μολονότι το '60 πολλά κοινωνικάκινήματα αναπτύχθηκαν στη Βόρεια και τη Νότια Αμερική, την Ευρώπη, την Αφρικήκαι την Ασία). Ο Samir Amin υποστηρίζει ότι σε καλές εποχές είναι πιο εύκολο και πιοπιθανό να παίζει κανείς σύμφωνα με τους καθιερωμένους κανόνες του παιχνιδιού.Σε δύσκολες, όμως, εποχές, είναι αναγκαίο και πιθανό να παραβιαστούν οικαθιερωμένοι κανόνες του παιχνιδιού και/ή να δημιουργηθούν στην πορεία νέοικανόνες δράσης. Κι αυτό ακριβώς κάνουντα κινήματα.

Ωστόσο, στηναρχή τα κινήματα είναι κυρίως αμυντικά και συχνά οπισθοδρομικά καιατομικιστικά, όπως στην προηγούμενη δεκαετία. Όταν όμως η οικονομική κάμψηεπηρεάζει σοβαρά τα προς το ζην των ανθρώπων και την ταυτότητά τους, τακοινωνικά κινήματα γίνονται πιο επιθετικά, προοδευτικά και κοινωνικά υπεύθυνα.Ο Schlesinger προβλέπει κάτι τέτοιο για τις ΗΠΑ στη δεκαετία του '90· πράγμαπου ίσως έχει αρχίσει ήδη να γίνεται φανερό αν κρίνει κανείς από τηδημοτικότητα της νέας μουσικής διαμαρτυρίας ροκ και την επιτυχία του θεατρικούέργου Les Miserables (Οι Άθλιοι) το 1987. Ασφαλώς, αυτή η κίνηση προς τακοινωνικά κινήματα έχει ήδη συμβεί σε πολλά από τα κοινοτικά κινήματα τουΤρίτου Κόσμου, ως απάντηση απέναντι στην εξάπλωση της παγκόσμιας οικονομικήςκρίσης, η οποία στη Λατινική Αμερική και την Αφρική είναι ήδη βαθύτερη από αυτήντης δεκαετίας του'30.

Έτσι πολλοίαπό τους λόγους για τους προσδιοριστικούς παράγοντες της σημερινής εξάπλωσηςκαι δύναμης των κοινωνικών κινημάτων πρέπει να αναζητηθούν μέσα στο κυκλικάιστορικό τους πλαίσιο, ακόμα κι αν πολλά μέλη των κινημάτων αυτών θεωρούν ότικινούνται αυτόνομα σε αναζήτηση αιώνιων και μερικές φορές οικουμενικώνιδανικών, όπως η αληθινή θρησκεία, το ιδανικό έθνος ή η αληθινή κοινότητα. Ηεξέλιξη της σύγχρονης παγκόσμιας πολιτικο-οικονομικής κρίσης, με τις πολλαπλέςεπιπτώσεις της σε διάφορα μέρη του κόσμου, δημιουργεί ή προκαλεί αισθήματαπολιτικής, οικονομικής, πο- λιτιστικής/στέρησης καθώς και στέρησης τηςταυτότητας και αποτελεί ηθική προσβολή απέναντι στο αίσθημα της δικαιοσύνης γιαεκατοντάδες εκατομμύρια ανθρώπους σ' όλο τον κόσμο.

Συγκεκριμένα,η παγκόσμια οικονομική κρίση έχει μειώσει την αποτελεσματικότητα και τη λαϊκήεμπιστοσύνη στο κράτος-έθνος και τους παραδοσιακούς πολιτικούς θεσμούς, ωςυπερασπιστών και προαγωγών των λαϊκών συμφερόντων. Στη Δύση το σοσιαλδημοκρατικόκράτος-πρόνοιας απειλείται από οικονομική χρεοκοπία και πολιτική παράλυση,ιδιαίτερα εν όψει παγκόσμιων οικονομικών δυνάμεων που δεν μπορεί να ελέγξει.Στο Νότο, το κράτος βρίσκεται κάτω από το πέλμα της τοπικής στρατοκρατίας καιτου αυταρχισμού καθώς και της ξένης οικονομικής εξάρτησης. Στη σημερινή κρίση η"κρατική εξουσία" δεν αποτελεί, πουθενά σχεδόν, επαρκές desideratum ήμέσο για την ικανοποίηση των λαϊκών αναγκών. Συνεπώς, άνθρωποι παντού -αν καιδιαφορετικοί άνθρωποι με διαφορετικούς τρόπους- αναζητούν την πρόοδο, ήτουλάχιστον την προστασία, την επιβεβαίωση και την ελευθερία μέσα από χιλιάδεςμη κρατικά κοινωνικά κινήματα, τα οποία επιδιώκουν να ξαναοργανώσουν τηνκοινωνική ζωή και να επαναπροσδιορίσουν την πολιτική.

Σε πολλέςπεριπτώσεις, ιδιαίτερα στην περίπτωση της μεσαίας τάξης, η χειροτέρευση τωνσυνθηκών ζωής διαψεύδει τις προηγούμενες φιλοδοξίες και προσδοκίες της. Όλο καιπερισσότεροι άνθρωποι αισθάνονται ανίσχυροι διαπιστώνοντας ότι οι ιεροί πολιτικοί,κοινωνικοί και πολιτιστικοί θεσμοί είναι όλο και λιγότερο ικανοί να τουςπροστατέψουν και να τους υποστηρίξουν. Έτσι -είναι εν μέρει παράδοξο αυτό- αναζητούντην ανανέωση ή την απόκτηση μεγαλύτερης ισχύος μέσω των κοινωνικών κινημάτων.Τα περισσότερα από αυτά είναι αμυντικά, υπερασπίζονται τα προς το ζην και/ήτην ταυτότητα, όπως τα κινήματα αγροτικών και αστικών κοινοτήτων, ταεθνοτικά/εθνικιστικά και μερικά θρησκευτικά κινήματα. Άλλα είναι, συχνά,κινήματα φυγής, όπως οι διάφορες θρησκευτικές σέκτες που ξεφυτρώνουν σανμανιτάρια, τα πνευματιστικά και μερικά φοντα- μενταλιστικά κινήματα. Ταοικολογικά, ειρηνιστικά και γυναικεία κινήματα -χωριστά ή σε συνεργασία με άλλακοινωνικά κινήματα- φαίνονται να ανταποκρίνονται επίσης στη στέρηση καιαδυναμία, που έχει δημιουργήσει η κρίση, τα αποτελέσματα της οποίας επιδιώκουννα αναχαιτίσουν ή να αναστρέψουν κυρίως αμυντικά. Τα κινήματα αυτά είναι μόνοοριακώς επιθετικά στην επιδίωξη της καλυτέρευσης της ζωής, όπως για παράδειγμα,το γυναικείο κίνημα που επιδιώκει να βελτιώσει τη θέση των γυναικών στην κοινωνία,αν και αυτό συμβαίνει σε μια στιγμή που η οικονομική κρίση υποσκάπτει τιςοικονομικές ευκαιρίες των γυναικών.

Όπως τακοινωνικά κινήματα έρχονται και μεγαλώνουν κυκλικά, (ανάλογα με τις μεταβαλλόμενεςσυνθήκες), έτσι και παρέρχονται. Βέβαια, αν οι διεκδικήσεις ενός συγκεκριμένουκοινωνικού κινήματος επιτευχθούν, έχει την τάση να χάνει τη δύναμή του καθώςτο raison d'etre (ολόγος ύπαρξής του) εξαφανίζεται (ή θεσμοποιείται και παύει να είναι κοινωνικόκίνημα). Πιο συχνά, ωστόσο, οι ίδιες οι συνθήκες αλλάζουν (μόνο εν μέρει, χάρηστα ίδια τα κοινωνικά κινήματα) και το κίνημα χάνει την απήχηση και τη δύναμήτου διότι παύει να έχει σχέση με τις υπάρχουσες συνθήκες ή μετασχηματίζεται σε(ή τα μέλη του κινούνται προς) άλλο κίνημα με νέες διεκδικήσεις. Επιπλέον,δεδομένου ότι τα κινήματα περισσότερο κινητοποιούν ανθρώπους παρά θεσμοποιούντη δράση τους, τείνουν να χάνουν τη δύναμή τους όταν φθίνει η ικανότητά τουςγια κινητοποίηση, ακόμα κι όταν εξακολουθούν να έχουν σχέση με τις υπάρχουσεςσυνθήκες. Υπόκεινται λοιπόν στη γήρανση και το θάνατο, πράγμα που ισχύειιδιαίτερα για κοινωνικά κινήματα που εξαρτώνται από χαρισματικούς ηγέτες όσοαναφορά την κινητοποίηση των μελών τους. Τα διάφορα κινήματα του 1968 και ταπερισσότερα επαναστατικά κινήματα ή αγροτικά κινήματα αποτελούν δραματικάπαραδείγματα του κυκλικού αυτού "κύκλου ζωής" των κοινωνικώνκινημάτων.

Ασφαλώς ηιστορία έχει μακροπρόθεσμες σωρευτικές τάσεις, όπως και κύκλους. Οι σωρευτικέςιστορικές τάσεις δεν φαίνεται να έχουν δημιουργηθεί πρωταρχικά από τα κοινωνικάκινήματα. Ωστόσο, μερικά κύρια κοινωνικά κινήματα μπορεί να έχουν συμβάλεισ'αυτές τις τάσεις. Τέτοια παραδείγματα μπορεί να είναι τα μεγάλα θρησκευτικάκινήματα όπως ο Χριστιανισμός, το Ισλάμ ή η Μεταρρύθμιση. Ακόμα, είναιευρύτατα δεκτό ότι πολιτικά κινήματα όπως η Γαλλική, η Σοβιετική και ηΚινέζικη επανάσταση άλλαξαν τον κόσμο. Μπορεί, ωστόσο εξίσου να υποστηριχθείότι τα πολιτικά αυτά κινήματα δεν είχαν καμιά σωρευτική επίδραση συνολικά στονκόσμο, και ότι αναιρέθηκαν ακόμα και στις ίδιες τις χώρες τους. Όπως θα δούμεπιο κάτω, ο υπαρκτός σοσιαλισμός δεν μπορεί να θεωρηθεί ως μια αμετάκλητη,σωρευτικά μακροπρόθεσμη τάση, όπως ισχυρίστηκαν οι υπο-στηρικτές του. Ταπερισσότερα κοινωνικά κινήματα αφήνουν ελάχιστα μόνιμα και σωρευτικά σημάδιαστην ιστορία. Επιπλέον, είναι πιθανό ότι κανένα κοινωνικό κίνημα δεν έχειεπιτύχει όλα όσα είχε προτείνει, ή όλα όσα επιδίωκαν όσοι συμμετείχαν σ'αυτά,(που συχνά είχαν διαφορετικούς και μερικές φορές αντιφατικούς στόχους).Πράγματι, πολλά, αν όχι όλα τα κοινωνικά κινήματα στο παρελθόν, είχαν μάλλονδιαφορετικά αποτελέσματα απ'αυτά που επιδίωκαν.

4. Η ταξική σύνθεση των κοινωνικών κινημάτων

Τα νέα κοινωνικά κινήματα στη Δύσηβασίζονται κατά κυρίαρχο τρόπο στη μεσαία τάξη. Αυτή η ταξική σύνθεση τωνκοινωνικών κινημάτων, ασφαλώς, αντανακλά κατά πρώτο λόγο την αλλαγή τηςδιαστρωμάτωσης της δυτικής κοινωνίας, από περισσότερο σε λιγότερο διπολικέςμορφές. Η σχετική και σήμερα ίσως απόλυτη μείωση του βιομηχανικού εργατικούδυναμικού, όπως προηγουμένως και του αγροτικού, καθώς και η ανάπτυξη τηςαπασχόλησης στον τριτογενή τομέα (ακόμα κι αν η πλειοψηφία είναι χαμηλόμισθοι)και της αυτοαπασχόλησης έχει αυξήσει τη μεσαία τάξη, τόσο σχετικά, όσο και σεαπόλυτους αριθμούς. Η πτώση της βιομηχανικής απασχόλησης έχει μειώσει όχι μόνοτο μέγεθος αυτού του κοινωνικού τομέα αλλά και την οργανωτική δύναμη, τημαχητικότητα και το επίπεδο συνειδητοποίησης των "κλασικών",εργατικών και συνδικαλιστικών κινημάτων. Οι διαμαρτυρίες για την οικολογία, τηνειρήνη, τα δικαιώματα των γυναικών, την οργάνωση της κοινότητας καθώς και τηνταυτότητα, συμπεριλαμβανομένης της εθνότητας και του μειονοτικού εθνικισμού,φαίνεται πως γίνονται αισθητές, και έχουν σχέση με τα αιτήματα για δικαιοσύνη,κατ' εξοχήν ανάμεσα στις μεσαίες τάξεις (ειδικότερα στον επαγγελματικόεκπαιδευτικό τομέα) στη Δύση. Εντούτοις, τα εθνοτικά, εθνικιστικά και ορισμέναθρησκευτικά κινήματα υπερβαίνουν την ταξική και κοινωνική διαστρωμάτωση. Αυτόισχύει ιδιαίτερα για τα κινήματα των μειονοτήτων, όπως για παράδειγμα τακινήματα για τα πολιτικά δικαιώματα των μαύρων και των Τσικάνος στις ΗνωμένεςΠολιτείες, τα οποία έχουν μια σημαντική λαϊκή βάση, παρόλο που η ηγεσία καιπολλές από τις πετυχημένες διεκδικήσεις τους προέρχονται από τη μεσαία τάξη.Μόνο ο εθνικιστικός σωβινισμός και ίσως η φονταμενταλιστική θρησκευτικότητα (religiosity) (όχι όμως οθρησκευτικός μυστικισμός και ο σπιριτουαλισμός) φαίνεται να κινητοποιούν τηνεργατική τάξη και ορισμένες μειονότητες πιο μαζικά απ'ό,τι τη μεσαία τάξη.Παρόλο που τα αιτήματα αυτών των ανθρώπων είναι κυρίως οικονομικά, (λόγω τηςαυξανόμενης στέρησης και της μείωσης ή ακόμα και ανατροπής της κοινωνικήςκινητικότητας) εκφράζονται περισσότερο μέσα από κοινωνικά κινήματα που διεκδικούνφεμινιστικά, οικολογικά, κοινοτικά, εθνικιστικά/εθνοτικά και ιδεολογικάαιτήματα.

Στον ΤρίτοΚόσμο τα κοινωνικά κινήματα βασίζονται κυρίως στη λαϊκή/εργατική τάξη. Αυτή ητάξη/στρώμα όχι μόνο έχει μεγαλύτερο βάρος στον Τρίτο Κόσμο, αλλά τα μέλη τηςυπόκεινται, πολύ περισσότερο από τα άλλα στρώματα, απόλυτα ή σχετικά στη στέρησηκαι την αδικία που τα ωθεί προς τα κοινωνικά κινήματα. Επιπλέον, το διεθνές καιτοπικό φορτίο της παρούσας οικονομικής κρίσης πέφτει τόσο βαρύ πάνω σ'αυτούςτους ανθρώπους χαμηλού εισοδήματος ώστε να θέτει σε σοβαρό κίνδυνο τη φυσικήκαι οικονομική επιβίωσή τους καθώς και την πολιτιστική τους ταυτότητα. Ηανάγκη κινητοποίησης για να υπερασπιστούν - μέσω των κοινωνικών κινημάτων -τονεαυτό τους, γίνεται ακόμα εντονότερη από το γεγονός ότι οικονομικοί καιπολιτικοί θεσμοί που θα μπορούσαν να τους υπερασπιστούν απλώς δεν υφίστανται.Τα κοινωνικά κινήματα του Τρίτου Κόσμου συνεργάζονται αλλά και ανταγωνίζονται ήακόμα και συγκρούονται μεταξύ τους. Ανάμεσα στα πιο πολυπληθή, ενεργά καιδημοφιλή από αυτά τα κοινωνικά κινήματα υπάρχουν χιλιάδες, προφανώςαυθόρμητες, τοπικές αγροτικές και αστικές οργανώσεις/κινήματα που επιδιώκουν ναυπερασπίσουν την επιβίωση των μελών τους, μέσω της συνεταιριστικής κατανάλωσης,διανομής και παραγωγής. Τέτοια παραδείγματα είναι τα κινήματα που αναλαμβάνουντην οργάνωση συσσιτίων, την παραγωγή και διανομή των αναγκαίων προς το ζηναγαθών (όπως το ψωμί), την οργάνωση της υποβολής αιτημάτων, τωνδιαπραγματεύσεων και, μερικές φορές, της άμεσης δράσης για τη δημιουργία υποδομήςστην κοινότητα, (νερό, ηλεκτρικό ρεύμα, συγκοινωνίες κ.λπ.). Υπάρχουν πάνω από 1500τέτοια κοινοτικά κινήματα μόνο στο Ρίο ντε Τζανέιρο και συνεχώς εξαπλώνονταικαι ενεργοποιούνται στα 600.000 χωριά της Ινδίας.

Με άλλα λόγια,"η ταξική πάλη" συνεχίζεται και εντείνεται σε μεγάλο μέρος του ΤρίτουΚόσμου, αλλά παίρνει - ή εκφράζεται μέσα από - πολλές μορφές κοινωνικών κινημάτων,εκτός από την "κλασική" μορφή της σύγκρουσης μεταξύ (οργανωμένης)εργασίας και κεφαλαίου/κράτους. Τα λαϊκά αυτά κοινωνικά κινήματα και οργανώσειςαποτελούν άλλα μέσα και εκφράσεις της πάλης των ανθρώπων ενάντια στηνεκμετάλλευση και την καταπίεση, για το δικαίωμα της επιβίωσης και τηςταυτότητας σε μια πολύπλοκη εξαρτημένη κοινωνία στην οποία τα κινήματα αυτάδεν αποτελούν παρά απόπειρες και εργαλεία για την ενδυνάμωση του δημοκρατικούαυτοκαθορισμού. Στον Τρίτο Κόσμο, η περιφέρεια, η τοπική κοινότητα, ηκατοικία, η απασχόληση, η διαστρωμάτωση, η φυλή, το χρώμα, η εθνικότητα, ηγλώσσα, η θρησκεία κ.λπ., χωριστά αλλά και σε πολύπλοκους συνδυασμούς,αποτελούν στοιχεία και εργαλεία κυριαρχίας αλλά και απελευθέρωσης. Τα κοινωνικάκινήματα και η "ταξική πάλη" που εκφράζουν, αναπόφευκτα αντανακλάαυτή τη σύνθετη οικονομική, πολιτική, κοινωνική και πολιτιστική δομή καιεξελικτική διαδικασία.

Ωστόσο, ταλαϊκά αυτά κινήματα συχνά έχουν ηγεσία από τη μεσαία τάξη - και ως προς αυτόδεν διαφέρουν και πολύ από τα προγενέστερα εργατικά και αγροτικά κινήματα.Έτσι, η ειρωνεία του πράγματος είναι ότι τα κινήματα αυτά προσφέρουν σήμερα ευκαιρίεςγια ευχάριστη απασχόληση σε μέλη της μεσαίας τάξης και των διανοουμένων – επαγ-γελματίες,δάσκαλοι, παπάδες κ.λπ. - που προσφέρουν τις υπηρεσίες τους ως ηγέτες,οργανωτές ή σύμβουλοι στα κοινοτικά κινήματα και άλλα λαϊκά κοινωνικά κινήματατου Τρίτου Κόσμου.

Τιςπερισσότερες φορές τα κοινοτικά κινήματα αλληλεπικαλύπτονται με θρησκευτικά καιεθνοτικά κινήματα, που τους δίνουν δύναμη και προωθούν την υπεράσπιση και επιβεβαίωσητης ταυτότητας των μελών τους. Ωστόσο, τα εθνοτικά, εθνικιστικά και θρησκευτικάκινήματα στον Τρίτο Κόσμο, επίσης, υπερβαίνουν την ταξική διαστρωμάτωση. Ακόμα,τα εθνικιστικά, θρησκευτικά και άλλα παρόμοια κινήματα στη Νότια Ασία(Ινδουιστές, Μουσουλμάνοι, Σιχ, Ταμίλ, κ.λπ.) και αλλού στον Τρίτο Κόσμο - ίσωςπιο δραματικά και τραγικά στο Λίβανο - συχνά κινητοποιούν τον ένα λαό ενάντιαστον άλλο. Όσο πιο σοβαρή είναι η οικονομική κρίση, καθώς και η πολιτική κρίσητου κράτους και του κόμματος που πρέπει να την διαχειριστεί, και όσο μεγαλύτερηείναι η διάψευση των προηγουμένων φιλοδοξιών και προσδοκιών, τόσο πιοανταγωνιστικά γίνονται τα διάφορα κινήματα που δημιουργεί η λαϊκή απαίτηση γιαταυτότητα σε πολλά μέρη του Τρίτου Κόσμου.

Η Ανατολή μεκανένα τρόπο δεν εξαιρείται από την παγκόσμια κίνηση προς τα κοινωνικάκινήματα. Τα δέκα εκατομμύρια που κινητοποιήθηκαν από την Αλληλεγγύη στηνΠολωνία και διάφορα κινήματα στην Κίνα είναι πολύ γνωστά παραδείγματα. Αλλά καισε άλλα μέρη της Ανατολικής Ευρώπης, ακόμα και στην ίδια την (τέως) ΣοβιετικήΈνωση εμφανίζονται όλο και περισσότερο παρόμοια κινήματα. Ωστόσο, σεαντιστοιχία με την ενδιάμεση θέση της Ανατολής μεταξύ της βιομηχανικήςκαπιταλιστικής Δύσης και του Τριτοκοσμικού Νότου (εάν αυτές οι κατηγορίες έχουνακόμα κάποια χρησιμότητα ή νόημα, πράγμα που είναι αμφίβολο), τα κοινωνικάκινήματα στην Ανατολή φαίνεται επίσης ότι υπερβαίνουν την ταξική διαστρωμάτωσηκαι μάλιστα σε μεγαλύτερο βαθμό απ'ό,τι στη Δύση ή το Νότο. Τα εθνοτικά,εθνικιστικά, θρησκευτικά, οικολογικά, ειρηνιστικά, γυναι-κεία,περιφερειακά/κοινοτικά κινήματα, με ποικίλη κοινωνική σύνθεση, βρίσκονται σεάνοδο, μέσα και έξω από τη θεσμική και πολιτική δομή, σε όλες τις Ανατολικέςχώρες.

5. Κοινωνικά κινήματα και κρατική εξουσία

Τα περισσότερα κοινωνικά κινήματα δενεπιδιώκουν την κρατική εξουσία, αλλά την αυτονομία από το ίδιο το κράτος. Γιαπολλούς από αυτούς που συμμετέχουν στα κινήματα, αλλά και για τους παρατηρητές,η δήλωση αυτή είναι ταυτολογική· αφού το να μην επιδιώκουν - πόσο μάλλον ναασκούν - την κρατική εξουσία αποτελεί sine qua ηοη συνθήκη για τα κοινωνικά κινήματα. Η κρατική εξουσίαθα σήμαινε άρνηση της ίδιας της ουσίας και του σκοπού των περισσοτέρωνκινημάτων. Η ασυμβατότητα μεταξύ κοινωνικών κινημάτων και κρατικής εξουσίαςγίνεται ίσως περισσότερο φανερή στα γυναικεία κινήματα. Η ίδια όμωςασυμβατότητα ισχύει και όσον αφορά τα πολυπληθή κοινοτικά κινήματα - γιατίξεχωριστά, μικρής κλίμακας κοινωνικά κινήματα, που βασίζονται στην κοινότητα,ασφαλώς δεν μπορούν να έχουν στόχο την κρατική εξουσία. Όπως ακριβώς και για ταγυναικεία κινήματα, η ίδια η ιδέα της κρατικής ή ακόμα και της κομματικήςεξουσίας θα αποτελούσε άρνηση των στόχων και της ουσίας τους. Τα κοινοτικά αυτάκινήματα κινητοποιούν και οργανώνουν τα μέλη τους για την επιδίωξη υλικών καιμη στόχων, τους οποίους το κράτος και οι θεσμοί του (συμπεριλαμβανομένων καιτων πολιτικών κομμάτων) έχουν άδικα αρνηθεί στις τοπικές κοινότητες. Ανάμεσαστους μη υλικούς στόχους και μεθόδους πολλών κοινοτικών κινημάτων, είναι ηπερισσότερη συμμετοχική δημοκρατία της βάσης και η από τα κάτω αυτοδιάθεση,πράγματα τα οποία νιώθουν ότι το κράτος και το πολιτικό σύστημα τους τααρνείται. Έτσι, τα κοινοτικά κινήματα επιδιώκουν είτε να αποκτήσουν μεγαλύτερηαυτοδιάθεση για τον εαυτό τους εντός του κρατικού πλαισίου, είτε να παρακάμψουνκαθ'ολοκληρία το πλαίσιο αυτό. Τα κινήματα αυτά έχουν πρόσφατα ξεφυτρώσει σανμανιτάρια σ' όλο το Νότο, τη Δύση και την Ανατολή. Κατ' ανάγκη, τα κοινοτικάκινήματα στο Νότο ασχολούνται περισσότερο με τις υλικές ανάγκες - και συχνά μετην ίδια την επιβίωση - ενώ στη Δύση μπορούν να δείξουν μεγαλύτερο ενδιαφέρονγια την τοπική συμμετοχική δημοκρατία στη βάση. Ασφαλώς, οι δυνάμεις τηςεθνικής και παγκόσμιας οικονομίας που βρίσκονται έξω από τον έλεγχο τους,περιορίζουν σημαντικά το χώρο ελιγμών των κοινοτικών κινημάτων. Ούτε, όμως, καιτα εθνικά κράτη έχουν επαρκή δύναμη - και δεν προστατεύουν τις κοινότητες - ενάντιαπαγκόσμιων οικονομικών δυνάμεων που δεν μπορούν να ελέγξουν. Γι΄αυτό -ίσως καινα αποτελεί ειρωνεία κάτι τέτοιο, αφού είναι πιο ανίσχυρες - οι τοπικέςκοινότητες επιχειρούν να προστατέψουν και να ενδυναμώσουν οι ίδιες τον εαυτότους. Η συλλογική δράση και κατεύθυνση επιδιώκεται και διαφυλάσσεται συνειδητάενώ η συγκέντρωση της εξουσίας αποφεύγεται ως διαφθείρουσα, σαν να παίρνεται σοβαράυπόψη η ρήση του λόρδου Acton ότι η εξουσία διαφθείρει κι ότι η απόλυτη εξουσίαδιαφθείρει απόλυτα.

Η άλλη πλευράτου νομίσματος - ειδικά κατά τη διάρκεια της οικονομικής κρίσης - είναι ηαυξανόμενη απογοήτευση και διάψευση των προσδοκιών που αισθάνονται πολλοίάνθρωποι σε σχέση με την ίδια την οικονομία. "Οικονομική μεγέθυνση","οικονομική ανάπτυξη", "οικονομικοί στόχοι","οικονομικά μέσα", "οικονομική αναγκαιότητα", "οικονομικήλιτότητα" - τόσα πολλά οικονομικά συνθήματα και "λύσεις" - κιόμως δεν ικανοποιούν τις ανάγκες των ανθρώπων για κοινότητα, ταυτότητα,πνευματικότητα, ή συχνά ακόμα και για υλική ευημερία. Επιπλέον, οι άνθρωποιαντιλαμβάνονται τους (κρατικούς) πολιτικούς θεσμούς ως υπηρέτες παρά ωςεναλλακτικές λύσεις ή έστω επαρκείς διαχειριστές των υποτιθέμενων οικονομικώναναγκαιοτητών. Δεν είναι λοιπόν περίεργο ότι ειδικά οι γυναίκες που υφίστανταιπερισσότερο τις οικονομικές συνέπειες, βρίσκονται στην πρώτη γραμμήμη-οικονομικών και αντιοικονομικών, εξωθεσμικών κοινωνικών κινημάτων πουπροσφέρουν ή αναζητούν άλλες λύσεις και απολαβές.

Πολλάκοινωνικά κινήματα απευθύνονται επίσης στο αίσθημα της διάψευσης προσδοκιώνκαι την αίσθηση της αδικίας που νιώθουν οι άνθρωποι σε σχέση με πολιτικές καιοικονομικές δυνάμεις που ξεπερνούν τον έλεγχο τους. Πολλές από αυτές τιςοικονομικές δυνάμεις - που άλλοτε γίνονται αντιληπτές και άλλοτε όχι - προέρχονταιαπό την παγκόσμια οικονομία που βρίσκεται σε κρίση. Είναι σημαντικό ότι οιάνθρωποι θεωρούν όλο και περισσότερο το κράτος και τους θεσμούς του και ειδικάτα πολιτικά κόμματα αναποτελεσματικά για την αντιμετώπιση τέτοιων πανίσχυρωνδυνάμεων. Το κράτος και οι πολιτικές του διαδικασίες δεν μπορούν ή δεν θέλουννα αντιμετωπίσουν, πόσο μάλλον να ελέγξουν, αυτές τις οικονομικές δυνάμεις. Σεκάθε περίπτωση, το κράτος και οι θεσμοί του καθώς και οι πολιτικές διαδικασίεςκαι τα πολιτικά κόμματα (όπου υπάρχουν), αφήνουν τους ανθρώπους στο έλεοςδυνάμεων απέναντι στις οποίες πρέπει να αντιδράσουν με άλλα μέσα - μέσω τωνδικών τους κοινωνικών κινημάτων. Έτσι, οι άνθρωποι σχηματίζουν ή γίνονται μέλησε διάφορα προστατευτικά και, βασικά, αμυντικά κοινωνικά κινήματα: θρησκευτικά,εθνοτικά, εθνικά, φυλετικά, φεμινιστικά, οικολογικά, ειρηνιστικά, καθώς καικοινοτικά. Τα περισσότερα από αυτά τα κινήματα κινητοποιούνται και οργανώνονταιανεξάρτητα από το κράτος, τους θεσμούς του και τα πολιτικά κόμματα. Δεν θεωρούντο κράτος και τους θεσμούς του και ειδικότερα την ένταξη ή τη δραστηριότητα σταπολιτικά κόμματα ως επαρκή ή κατάλληλα μέσα για την επιδίωξη των στόχων τους.Πράγματι, σε μεγάλο βαθμό, ο μεγάλος αριθμός μελών και η δύναμη των κοινωνικώνκινημάτων αποτελεί αντανάκλαση της απογοήτευσης των ανθρώπων - καθώς και τηςαναζήτησης εναλλακτικών προτάσεων - στην πολιτική διαδικασία, τα πολιτικάκόμματα, το κράτος και την κατάληψη της κρατικής εξουσίας στη Δύση, το Νότο καιτην Ανατολή. Η συνειδητοποίηση της αποτυχίας των επαναστατικών καιρεφορμιστικών αριστερών κομμάτων και καθεστώτων σ' όλα τα μέρη του κόσμου ναεκφράσουν επαρκώς τη διαμαρτυρία των ανθρώπων και να προσφέρουν βιώσιμες καιικανοποιητικές εναλλακτικές λύσεις, είναι η βασική αιτία της λαϊκήςμετακίνησης προς τα κοινωνικά κινήματα. Ωστόσο, σε πολλές περιπτώσεις ταπαράπονα και οι διαμαρτυρίες των ανθρώπων κατευθύνονται ενάντια στο κράτος και τουςθεσμούς του, ενώ σε άλλες περιπτώσεις τα κοινωνικά κινήματα προσπαθούν ναεπηρεάσουν την κρατική δραστηριότητα ασκώντας πίεση κυρίως απ'έξω και πολύ πιοσπάνια από μέσα. Μόνο μερικά εθνοτικά και εθνικιστικά, και στον ισλαμικό κόσμομερικά θρησκευτικά κινήματα, επιδιώκουν ένα δικό τους κράτος.

Παρ'όλα αυτά,ένα από τα κύρια προβλήματα των κοινωνικών κινημάτων είναι, η συνύπαρξη τουςμε τα εθνικά κράτη και τα κόμματα. Μια εικόνα αυτού του προβλήματος μας δίνειτο Πράσινο Κίνημα/Κόμμα στη Δυτική Γερμανία που από οικολογικό κίνημα της βάσηςμεταβλήθηκε σ' ένα κοινοβουλευτικό κόμμα. Η πτέρυγα των "Ρεάλος"(ρεαλιστική Realpolitik)υποστηρίζει ότι το κράτος, το κοινοβούλιο, τα πολιτικά κόμματα κ.λπ. είναιπραγματικότητες τις οποίες το κίνημα πρέπει να λαμβάνει υπόψη και να χρησιμοποιείπρος όφελος του και ότι η επιρροή ασκείται αποτελεσματικότερα μέσα από τουςθεσμούς αυτούς και σε συνεργασία με άλλα κόμματα. Η πτέρυγα των"Φούντις" (φοντα- μενταλιστές) υποστηρίζει ότι η συμμετοχή σεκρατικούς θεσμούς (καθώς και οι συμμαχίες με άλλα πολιτικά κόμματα όπως είναιοι σοσιαλδημοκράτες) αποτελεί απεμπόληση των στόχων του Πράσινου κινήματος καιεκπόρνευση των θεμελιακών αξιών του, ακόμα δε και της ίδιας της ταυτότητας τουκινήματος. Εθνοτικά, εθνικιστικά, θρησκευτικά, και μερικά ειρηνιστικά καικοινοτικά κινήματα αντιμετωπίζουν παρόμοια προβλήματα και μερικές φορές δενμπορούν να αντισταθούν στην πίεση να επιχειρήσουν να δράσουν μέσα στο κράτος,ως τμήμα (ή μέσω) ενός πολιτικού κόμματος ή άλλου κρατικού θεσμού. Αλλά τότε τακινήματα διατρέχουν τον κίνδυνο να απεμπολήσουν την αποστολή τους, νααποστρατεύσουν ή να απωθήσουν τα μέλη τους και να αυτοαναιρεθούν ως κινήματα.Το ζήτημα που προκύπτει είναι εάν ο σκοπός αγιάζει τα μέσα και εάν μπορεί ναεπιτευχθεί καλύτερα μέσω άλλων πιο θεσμοποιημένων μέσων που δεν έχουν σχέση μετα κινήματα. Επιπλέον, το ζήτημα που εγείρεται είναι εάν παλιά κοινωνικάκινήματα, που συχνά δημιουργούνταν ως μαζικές μετωπικές οργανώσεις πολιτικώνκομμάτων, αντικαθίστανται σήμερα από νέα κοινωνικά κινήματα τα οποίαμετεξελίσσονται τα ίδια σε πολιτικά κόμματα. Στην περίπτωση όμως αυτή, τιδιαφορά υπάρχει ανάμεσα στα παλιά και τα νέα κοινωνικά κινήματα, και τιγίνεται με τα μη-κρατικά, τα εξω-κρατικά, αντικρατικά και αντι- κομματικάαισθήματα, καθώς και την κινητοποίηση πολλών μελών των κινημάτων αυτών; Θαπρέπει ίσως να μεταθέσουμε το ερώτημα και να αναζητήσουμε την απάντηση στην εξέτασητου κύκλου ζωής των κοινωνικών κινημάτων και την αντικατάσταση των παλιών απόνέα κοινωνικά κινήματα.

6. Κοινωνικά κινήματα και κοινωνικός μετασχηματισμός

Τα κοινωνικά κινήματα είναι σημαντικοίφορείς του κοινωνικού μετασχηματισμού και των νέων οραμάτων, παρά τον αμυντικότους χαρακτήρα, τα όριά τους και τις σχέσεις τους με το κράτος που αναφέρθηκαν πιοπάνω. Ένας λόγος για τον οποίο τα κοινωνικά κινήματα είναι σημαντικά είναι τοκενό που καλύπτουν εκεί όπου το κράτος και άλλοι κοινωνικοί και πολιτιστικοίθεσμοί δεν έχουν τη δύναμη ή τη θέληση να ενεργήσουν προς χάριν των συμφερόντωντων μελών τους. Πράγματι, όπως είδαμε πιο πάνω, τα κοινωνικά κινήματαπαρεμβαίνουν εκεί όπου δεν υπάρχουν θεσμοί ή εκεί όπου οι υπάρχοντες θεσμοίαποτυγχάνουν να εξυπηρετήσουν ή παραβιάζουν και έρχονται σε αντίθεση με τα συμ-φέροντατων ανθρώπων. Συχνά τα κοινωνικά κινήματα παρεμβαίνουν εκεί που φοβούνται ναπερπατήσουν οι άγγελοι. Μολονότι πολλά κοινωνικά κινήματα, και ιδιαίτερα ταθρησκευτικά, επικαλούνται την ιερότητα των παραδοσιακών τρόπων και αξιών, άλλακοινωνικά κινήματα είναι - κοινωνικά, πολιτιστικά και με άλλους τρόπους- καινοτόμα.Εντούτοις, εάν οι συνθήκες που δημιουργούν και στηρίζουν ένα κοινωνικό κίνημαεκλείψουν, εξαφανίζεται και το κίνημα. Εάν ένα κίνημα επιτύχει τους στόχους τουή οι στόχοι του παύουν να έχουν σχέση με τα προβλήματα των μελών του, τότε χάνειτην απή- χησή του. Χάνει την ορμή του και σβήνει ή γίνεται απολίθωμα.

Ωστόσο, μεγάλομέρος του κοινωνικού μετασχηματισμού, των πολιτιστικών αλλαγών και τηςοικονομικής ανάπτυξης, προκύπτει σαν αποτέλεσμα θεσμών, δυνάμεων και σχέσεωνπου δεν έχουν σχέση με τα κοινωνικά κινήματα ή τις πολιτικές διαδικασίες σταεθνικά κράτη. Η παγκόσμια οικονομική ανάπτυξη, η εκβιομηχάνιση, οι τεχνολογικέςαλλαγές, ο κοινωνικός και πολιτιστικός "εκσυγχρονισμός" ήταν καιείναι διαδικασίες που σπάνια κινούνται ή καθοδηγούνται από κοινωνικά κινήματα ή(κρατικούς) πολιτικούς θεσμούς. Η παρέμβασή τους είχε το χαρακτήρα περισσότεροαντίδρασης παρά προώθησης. Παρόλο που δεν πρέπει να υποτιμούμε την κρατικήπαρέμβαση (όπως κάνουν οι οπαδοί της ελεύθερης αγοράς), οι περιορισμοί τηςγίνονται όλο και μεγαλύτεροι σε μια παγκόσμια οικονομία της οποίας, οι κύκλοικαι οι τάσεις είναι σε μεγάλο βαθμό εκτός ελέγχου. Ακόμα και η"σοσιαλιστική" κρατική ιδιοκτησία και ο σχεδιασμός δεν είναι σήμερασε θέση να κατευθύνουν, ή ακόμα και να αντιμετωπίσουν, τις δυνάμεις της παγκόσμιαςοικονομίας.

Οι συνθήκεςαυτές θα έπρεπε να οδηγήσουν σε περισσότερο ρεαλισμό όσον αφορά τις προοπτικέςτων κοινωνικών κινημάτων (αλλά και των πολιτικών θεσμών) καθώς και τηςπολιτικής τους, σχετικά με την εξουδετέρωση ή ακόμα και τη μεταβολή, πόσομάλλον την απεξάρτηση από τις παγκόσμιες οικονομικές δυνάμεις. Αλλά κάτι τέτοιοδεν συμβαίνει. Το αντίθετο μάλιστα. Όσο πιο ισχυρές και ανεξέλεγκτες γίνονταιοι δυνάμεις της παγκόσμιας οικονομίας, ιδιαίτερα κατά την τωρινή περίοδο τηςπαγκόσμιας οικονομικής κρίσης, τόσο περισσότερο οδηγούν στη δημιουργία νέωνκοινωνικών κινημάτων, τα οποία διεκδικούν αυτονομία και ασυλία απέναντι στιςπαγκόσμιες δυνάμεις και από τις οποίες υπόσχονται να προστατεύσουν τα μέλη τουςή να τις υπερνικήσουν. Μεγάλο μέρος της έλξης πολλών κοινωνικών κινημάτων,προέρχεται ακριβώς από την ηθική δύναμη της υπόσχεσής τους να ελευθερώσουνόσους συμμετέχουν σ' αυτά από τη βαθιά αίσθηση αδικίας για τη στέ-ρηση, (ή τηναπειλή στέρησης) των αναγκαίων προς το ζην, της κοινωνικής θέσης και τηςπολιτιστικής ταυτότητας. Επομένως, οι αντικειμενικά άλογες ελπίδες σωτηρίαςεμφα-νίζονται ως υποκειμενικά λογικές εκκλήσεις για την αντιμετώπιση της πραγματικότητας- για να (εξ)υπηρετήσει κανείς τον εαυτό του και την ψυχή του μέσω της ενεργήςσυμμετοχής στα κοινωνικά κινήματα. Το μήνυμα γίνεται το μέσο, για να παραφράσουμετο Marshall McLuhan.

Ωστόσο, ηαναφορά εν προκειμένω σε "αντισυστημικά" (κοινωνικά) κινήματα (παραδείγματοςχάρη από τον Amin και τον Wallerstein)απαιτεί αποσαφήνιση. Πολλά κοινωνικά κινήματα είναι πράγματι αντισυστημικά μετην έννοια ότι τα κινήματα και οι συμμετέχοντες σ'αυτά ανταγωνίζονται ή αλλιώςπως προκαλούν το σύστημα ή κάποια πλευρά του. Ωστόσο ελάχιστα κοινωνικάκινήματα είναι αντισυστημικά στην προσπάθειά τους, και ακόμα λιγότερο στο βαθμόεπιτυχίας τους, να καταστρέψουν το σύστημα και να το αντικαταστήσουν από κάποιοάλλο ή από κανένα. Υπάρχουν συντριπτικά ιστορικά στοιχεία που δείχνουν ότι τακοινωνικά κινήματα δεν είναι αντισυστημικά μ'αυτήν την έννοια. Όπωςπαρατηρήσαμε παραπάνω, οι κοινωνικές συνέπειες των ίδιων των κοινωνικώνκινημάτων είναι σπανίως σωρευτικές. Επιπλέον, οι επιδράσεις τους συχνά είναιακούσιες, γι'αυτό και πολλές φορές το σύστημα τις ενσωματώνει, αν δεν τιςαφομοιώνει. Το γεγονός αυτό έχει σαν αποτέλεσμα ότι το σύστημα αναζωογονείταικαι ενδυναμώνεται από τα κοινωνικά κινήματα που ξεκίνησαν μεν ως αντισυστημικά,αλλά που κατέληξαν να μην είναι. Υπάρχουν ελάχιστες σήμερα ενδείξεις ότι στομέλλον οι προοπτικές για τα κοινωνικά κινήματα (και τα αποτελέσματά τους) θαείναι πολύ διαφορετικές από αυτές του παρελθόντος. Στην πραγματικότητα, τασυστημικά μέσα, οι σκοποί, και τα αποτελέσματα των κοινωνικών κινημάτων -ακόμακι αν κάποια αφομοιώνονται μεταγενέστερα- θα μπορούσαν να τροποποιήσουν τοσύστημα, "μόνο" αν άλλαζαν τις συστημικές διασυνδέσεις του.

7. Κοινωνικάκινήματα και η αποσύνδεση από τον καπιταλισμό και μετάβαση στο σοσιαλισμό

Τα κοινωνικά κινήματα μπορεί να θεωρηθούνότι προσφέρουν νέες ερμηνείες και λύσεις στην προβληματική της"αποσύνδεσης" από τον καπιταλισμό και της "μετάβασης στοσοσιαλισμό". Η αποσύνδεση των εξαρτημένων εθνικών κρατών του Νότου από τηνπαγκόσμια καπιταλιστική οικονομία και τους κύκλους της αποδείχθηκε αδύνατηκατά τη διάρκεια του μεταπολεμικού μπουμ. Οι Ανατολικές χώρες, έχουν ήδηεπανασυνδεθεί, στη διάρκεια της παρούσας κρίσης, με την παγκόσμια οικονομία,καθώς και με τους κύκλους της και την τεχνολογική της ανάπτυξη. Καμιά εθνικήοικονομία ή κράτος και σχεδόν κανένα πολιτικό κόμμα στον κόσμο δεν θεωρείσήμερα σοβαρή πρακτική πρόταση την αποσύνδεση της εθνικής οικονομίας. Επομένως,η θέση της αποσύνδεσης - σταματήστε τον κόσμο, θέλω να κατέβω - χρειάζεταιαγωνιώδη επανεκτίμηση από αυτούς (όπως ο ένας από τους συγγραφείς του άρθρουαυτού) που έχουν διατηρήσει αυτή τη θέση ως επιλογή και αναγκαιότητα. Ωστόσο,εάν το εθνικό κράτος και η οικονομία δεν είναι και δεν μπορούν να είναιανεξάρτητα σήμερα ή στο εγγύς μέλλον, ίσως η ιδέα της "αποσύνδεσης"θα έπρεπε να επανερμηνευθεί, παρά να εγκαταλειφθεί ολοκληρωτικά.

Μπορούμε ναερμηνεύσουμε εκ νέου την προβληματική της "αποσύνδεσης" με βάση τουςδιαφορετικούς, νέους δεσμούς, που πολλά κοινωνικά κινήματα προσπαθούν να σφυρηλατήσουνανάμεσα στα μέλη τους και την κοινωνία, καθώς και μέσα στην ίδια την κοινωνία.Τέτοια παραδείγματα έχουμε στην περίπτωση των γυναικείων και ορισμένων οικολογικώνκινημάτων. Πολλά κοινωνικά κινήματα επιδιώκουν να προστατέψουν τα μέλη τους,φυσικά και πνευματικά, από τις ιδιοτροπίες της κυκλικής παγκόσμιας οικονομίαςκαι προτείνουν διαφορετικά είδη δεσμών με την οικονομία και την κοινωνία για ταμέλη τους. Ίσως θα έπρεπε να τροποποιήσουμε τον όρο "αποσύνδεση" ώστενα σημαίνει διαφορετική σύνδεση ή διαφορετικούς δεσμούς. Σ'αυτή την περίπτωση,τα κοινωνικά κινήματα σήμερα μετασχηματίζουν κάποιους δεσμούς σε κάποιουςάλλους προς όφελος των μελών τους. Εδώ θα μπορούσαν να περιληφθούν και εκείνατα θρησκευτικά και σπιριτουαλιστικά κινήματα, που ισχυρίζονται ότι προσφέρουναπομόνωση και προστασία από τα εγκόσμια τραύματα στους αληθινούς πιστούς καθώςκαι μερικά εθνοτικά κινήματα, που επιδιώκουν να επιβεβαιώσουν την ταυτότητα τωνμελών τους και διαφορετικούς δεσμούς με την κοινωνία που τους περιβάλλει.

Παρόμοια,μπορούμε να ερμηνεύσουμε εκ νέου την προβληματική και τις προοπτικές μετάβασηςστο σοσιαλισμό λαμβάνοντας υπόψη την εμπειρία του υπαρκτού σοσιαλισμού και τωνσύγχρονων κοινωνικών κινημάτων.

Ο υπαρκτόςσοσιαλισμός αποδείχθηκε ανίκανος να αποσυνδεθεί από την παγκόσμια καπιταλιστικήοικονομία. Επιπλέον, παρά τα επιτεύγματα στην προώθηση μιας εκτατικήςανάπτυξης, (μέσω της ευρείας κινητοποίησης ανθρώπινων και φυσικών πόρων),απέτυχε να εξασφαλίσει την, μέσω της τεχνολογικής εξέλιξης, εντατική ανάπτυξη.Πράγματι, ο ίδιος κρατικός σχεδιασμός που ήταν πλεονέκτημα για την απόλυτη,βιομηχανική, αυταρχική, εθνική ανάπτυξη, αποδείχθηκε πως ήταν τελικάμειονέκτημα για την ανταγωνιστική τεχνολογική εξέλιξη σε μια ραγδαίαμεταβαλλόμενη παγκόσμια οικονομία. Η συναφής πολιτική οργάνωση του υπαρκτούσοσιαλισμού έχασε την αποτελεσματικότητά της στο εσωτερικό και την απήχησή τηςστο εξωτερικό. Πιο σημαντικό ίσως είναι ότι έγινε πια φανερό ότι ο δρόμος γιαμια καλύτερη "σοσιαλιστική" μελλοντική αντικατάσταση της σύγχρονηςπαγκόσμιας καπιταλιστικής οικονομίας δεν περνάει μέσα απ' τον υπαρκτόσοσιαλισμό. Ο υπαρκτός σοσιαλισμός, (όπως παρατήρησε ο Πολωνός οικονομολόγος Josef Pajestka σ'ένασυνέδριο, το 1988, στην Κεντρική Σχολή Σχεδιασμού και Στατιστικής στηΒαρσοβία), φρακάρισε σε μια παρακαμπτήριο γραμμή, ενώ ο υπόλοιπος κόσμος,(όπως παρατήρησε ένας από τους συγγραφείς του παρόντος άρθρου), περνάει δίπλασ' ένα εξπρές που κινείται στην κύρια γραμμή (αν και, όπως σημείωσε εύστοχα ο Pajestka, μπορεί νακατευθύνεται προς την άβυσσο).

Πράγματι, οιουτοπικοί σοσιαλιστές -τους οποίους ο Μαρξ καταδίκασε γιατί ήταν ουτοπικοί καιόχι επιστημονικοί- μπορεί να αποδειχθείότι ήταν πολύ λιγότερο ουτοπικοί απ'ό,τι οι υποτιθέμενοι επιστημονικοίσοσιαλιστές, των οποίων το όραμα κατέληξε να είναι πολύ περισσότερο ουτοπικόπαρά ρεαλιστικό. Επιδιώκοντας (με την ανάλογη οργάνωση) να αλλάξουν τηνκοινωνία με μικρότερα, άμεσα αλλά σταθερά βήματα που δεν απαιτούσαν κρατικήεξουσία, οι ουτοπικοί σοσιαλιστές ήταν ίσως πιο ρεαλιστές από τουςεπιστημονικούς- και βρίσκονταν πιο κοντά τότε στα κοινωνικά κινήματα της εποχήςμας απ'ό,τι οι "επιστημονικοί" σοσιαλιστές του προηγούμενου αιώνα.Και το σπουδαιότερο, πολλοί ουτοπικοί σοσιαλιστές πρότειναν και επιδίωξανκοινωνικές αλλαγές και, ιδιαίτερα, διαφορετικές σχέσεις ανάμεσα στα φύλα, πουστη συνέχεια εγκαταλείφθηκαν ή ξεχά-στηκαν από τους επιστημονικούς σοσιαλιστές.Η Barbara Taylor(3)(1983) έχει στοιχειοθετήσει την πάλη που διεξήγαγαν οι ουτοπικοί σοσιαλιστέςτου Robert Owen— για τη συμμετοχική δημοκρατία και τα γυναικεία δικαιώματα — και όπου ήτανδυνατόν την εφαρμογή τους -καθώς και για τη σημασία που απέδιδαν σ'αυτά οιουτοπικοί σοσιαλιστές γύρω από τους Fourier και Saint- Simon. Η συμμετοχή ήταν επίσης παρούσαστα πρώιμα γραπτά του Μαρξ, ως αντίδοτο στην αλλοτρίωση που τον απασχολούσετότε και που απασχολεί, ακόμα, σήμερα, πολλά κοινωνικά κινήματα. Έτσι, μερικάσύγχρονα κοινωνικά κινήματα θα μπορούσαν να αποκομίσουν σημαντικό όφελος απόμία μεγαλύτερη εξοικείωση με τους στόχους, την οργάνωση και την εμπειρία τωνπρώτων ουτοπικών σοσιαλιστών- καθώς και μερικών αναρχικών.

Επομένως, ηπραγματική μετάβαση σε μια "σοσιαλιστική" κοινωνία, εναλλακτική στησημερινή παγκόσμια οικονομία, κοινωνία και πολιτική, μπορεί να βρίσκεται πολύπερισσότερο στα χέρια των κοινωνικών κινημάτων. Τα κινήματα αυτά όχι μόνοπρέπει να παρεμβαίνουν για να σώζουν όσο το δυνατόν περισσότερους ανθρώπουςαπό οποιαδήποτε απειλητική άβυσσο, αλλά πρέπει επίσης να φαίνονται ως οι πιοενεργοί φορείς που σφυρηλατούν νέους δεσμούς για να μετασχηματίσουν τον κόσμοπρος νέες κατευθύνσεις. Επιπλέον, μολονότι ορισμένα κοινωνικά κινήματα είναιυπο-εθνικά, λίγα είναι εθνικά ή δι-εθνικά (δηλαδή μεταξύ κρατών-εθνών) καιπολλά, όπως τα γυναικεία, τα ειρηνιστικά και τα οικολογικά, θα μπορούσαν ναείναι υπερ-εθνικά (δηλαδή μη-εθνικά) ή λαός προς λαό εντός του παγκόσμιουσυστήματος. Δεν είναι ίσως καθόλου περίεργο ότι υπάρχει μεγαλύτερηυπερ-εθνικότητα ανάμεσα στα κοινωνικά κινήματα των μητροπόλεων παρά ανάμεσα σταπιο κερματισμένα του επίσης κερματισμένου και εξαρτημένου Τρίτου Κόσμου.Εντούτοις ο πραγματικός σοσιαλιστικός μετασχηματισμός - αν θα υπάρξει - θαείναι πολύ πιο εύπλαστος και ποικιλόμορφος αν έχει φορέα τα κοινωνικά κινήματαπαρά ο οποιοσδήποτε απατηλός "σοσιαλισμός σε μια χώρα".

8. Συμμαχίες και συγκρούσεις ανάμεσα στα κοινωνικάκινήματα

Ίσως είναι χρήσιμο - χωρίς ναεπιδιώκουμε να δώσουμε οποιαδήποτε συμβουλή- να εξετάσουμε τις πιθανότητεςσύγκρουσης και αλληλεπικάλυψης ή και συμμαχιών ανάμεσα στα διαφορετικά είδηκοινωνικών κινημάτων. Ο Αριστοφάνης έχει ήδη σχολιάσει τη σχέση ανάμεσα στιςγυναίκες και την ειρήνη στη Λυσιστράτη. Η Riane Eisler(4) (1987) ανάγει την ίδια σχέση ακόμα πιοπίσω στην ανθρώπινη κοινωνία. Σήμερα τα γυναικεία και ειρηνιστικά κινήματαμοιράζονται μέλη και ηγεσία και ασφαλώς προσφέρουν ευκαιρίες για συμμαχίες. Σταγυναικεία κινήματα και τα τοπικά κινήματα παρατηρείται, επίσης, σημαντικήαλληλεπικάλυψη από άποψη ουσιαστικής συμμετοχής, μελών και ηγεσίας. Οι γυναίκεςείναι ιδιαίτερα δραστήριες στα κοινοτικά κινήματα (και στη Λατινική Αμερικήκυριαρχούν), στα οποία προσδίδουν φεμινιστικές προοπτικές και πιέζουν για ταδικά τους αιτήματα, που βοηθούν στην αλλαγή των κινημάτων αυτών, των κοινοτήτωντους και ας ελπίζουμε και της κοινωνίας τους. Στη Δύση υπάρχει παρόμοια, εάνκαι μικρότερου βαθμού, αλληλεπικάλυψη μεταξύ κοινοτικών και ειρηνιστικώνκινημάτων που εκφράζεται, παραδείγματος χάρη, σε "πυρηνικάελεύθερες" κοινότητες. Τα περιβαλλοντικά, οικολογικά και Πράσινα κινήματαστη Δύση μοιράζονται συμβατούς στόχους και μέλη με τα γυναικεία, ειρηνιστικάπεριβαλλοντικά και κοινοτικά κινήματα. Έτσι, τα γυναικεία, ειρηνιστικά καικοινοτικά κινήματα - τα οποία αποστρέφουν το πρόσωπο τους από την κρατικήεξουσία και από εμπλοκές με τους πολιτικούς θεσμούς- προσφέρουν ευρύτατεςευκαιρίες για συμμαχίες ανάμεσα στα κοινωνικά κινήματα. Επιπλέον, χάρη στηναριθμητική υπεροχή των γυναικών, τα κινήματα αυτά επιδεικνύουν περισσότεροκοινοτικό πνεύμα, συμμετοχική δημοκρατία και αμοιβαία υποστήριξη, αντί γιαιεραρχικές σχέσεις, ανάμεσα στα μέλη τους.

Άλλες περιοχέςαλληλεπικάλυψης (όσον αφορά τα μέλη) και συμβατότητας ή συμμαχιών μπορούν ναπαρατηρηθούν ανάμεσα σε ορισμένα θρησκευτικά, εθνοτικά-εθνικιστι- κά καιφυλετικά κινήματα. Το κίνημα που ηγήθηκε ο Αγιατολλάχ Χομεϊνί στο Ιράν, καιμερικοί από τους πιστούς του αλλού στον ισλαμικό κόσμο, είναι ένα εντυπωσιακόπαράδειγμα μαζικής και επιτυχημένης κινητοποίησης στην εποχή μας. Οι Σιχ στοΠουντζάμπ, οι Ταμίλ στη Σρι Λάνκα, οι Αλβανοί στο γιουγκοσλαβικό Κόσοβο, οικαθολικοί Ιρλανδοί στη Βόρεια Ιρλανδία και ίσως η Αλληλεγγύη στην Πολωνία είναιάλλα πρόσφατα παραδείγματα. Αξίζει ωστόσο να σημειώσουμε ότι αυτά ταθρησκευτικά-εθνοτικά-εθνικιστικά κινήματα επιδιώκουν επίσης την κρατική εξουσίαή τη θεσμική αυτονομία και μερικές φορές την ενσωμάτωση σ'ένα γειτονικόεθνοτικό-εθνικό κράτος. Εάν οι κοινότητες είναι

θρησκευτικά και εθνικάομοιογενείς μπορεί να υπάρξει αλληλεπικάλυψη ή συμμαχία με τα μεγαλύτερα αυτάκινήματα.

Οι ευκαιρίες για συμβατότητα ή σύναψησυμμαχιών ανάμεσα σε διαφορετικά κοινωνικά κινήματα αυξάνονται όταν έχουνκοινά μέλη και/ή κοινούς εχθρούς. Έχουμε ήδη αναφέρει την επικάλυψη όσον αφοράτη συμμετοχή των γυναικών γενικά στα διάφορα κοινωνικά κινήματα. Ωστόσο ηκοινή ιδιότητα του μέλους επεκτείνεται και στα άτομα, και ειδικότερα σε κάθεγυναίκα χωριστά που συμμετέχει ενεργά σε διάφορα κοινωνικά κινήματα ταυτόχροναή διαδοχικά. Αυτοί οι άνθρωποιβρίσκονται σε θέσεις-κλειδιά για να σφυ-ρηλατήσουν δεσμούς, αν όχι συμμαχίες,ανάμεσα σε, κατά τα άλλα, διαφορετικά κοινωνικά κινήματα. Τέτοιοι δεσμοίμπορούν να προκύψουν από την επισήμανση ενός ή περισσοτέρων κοινών εχθρών: ένασυγκεκριμένο κράτος, κυβέρνηση ή τύραννο, ένα συγκεκριμένο κυρίαρχο θεσμό ήκοινωνική, φυλετική ή εθνοτική ομάδα, ή, ακόμα λιγότερο συγκεκριμένους εχθρούς,όπως "η Δύση", "ο ιμπεριαλισμός", "το κεφάλαιο","το κράτος", "οι ξένοι", "οι άντρες", "ηεξουσία" ή "η ιεραρχία". Επιπλέον, τόσο οι ευκαιρίες γιασυμμαχία, όσο και η μαζικότητα και ισχύς της κοινωνικής κινητοποίησης, πιθανότατα,αυξάνονται όταν οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται ότι πρέπει να υπερασπίσουν τουςεαυτούς τους ενάντια σ'αυτούς τους εχθρούς.

Υπάρχουν,επίσης, σημαντικές περιοχές σύγκρουσης και ανταγωνισμού ανάμεσα στα κοινωνικάκινήματα. Ασφαλώς, κινήματα διαφορετικών θρησκειών και εθνοτήτων ή φυλών αντιπαρατίθενταιή ανταγωνίζονται μεταξύ τους. Ωστόσο, όλα αυτά τα κινήματα φαίνεται ότιαντιπαρατίθενται και ανταγωνίζονται τα γυναικεία και συχνά, τα ειρηνιστικάκινήματα. Συγκεκριμένα, σχεδόν όλα τα θρησκευτικά, εθνοτικά, εθνικιστικάκινήματα, καθώς επίσης και τα πολιτικά κόμματα, εργατικά κινήματα, και κινήματαμε μαρξιστικό προσανατολισμό αρνούνται και θυσιάζουν τα συμφέροντα τωνγυναικών. Επιπλέον, ανταγωνίζονται με επιτυχία τα γυναικεία κινήματα, τα οποίακάτω από τη σφοδρή επίθεση των θρησκευτικών, εθνοτικών και εθνικιστικώνκινημάτων, χάνουν το έδαφος που είχαν κερδίσει. Η θρησκεία και ο εθνικισμός,και ακόμα περισσότερο ο συνδυασμός των δύο, φαίνεται πως θυσιάζουν τασυμφέροντα και τα κινήματα των γυναικών. Οι Σιίτες του Ιράν εσκεμμένα αυξάνουντην καταπίεση των γυναικών. Στο Βιετνάμ, τη Νικαράγουα, και αλλού, οιγυναίκες, στην αρχή, συμμετείχαν ενεργά και επωφελήθηκαν από την εθνικιστικήπάλη, αλλά στη συνέχεια είδαν την παραπέρα προώθηση των συμφερόντων τους ναθυσιάζεται στο βωμό της προτεραιότητας του "εθνικού συμφέροντος" ήστη Νικαράγουα για να κερδηθεί η υποστήριξη των καθολικών. Παρόμοια, ταεθνικιστικά και εθνικοαπελευθερωτικά κινήματα σε πολλές χώρες της Ασίας και τηςΑφρικής έχουν την τάση να παραβλέπουν, να παραμελούν, ακόμα και να καταστέλλουνή να αντιμάχονται, εθνοτικά και άλλα κινήματα καθώς και τα συμφέροντά τους.

Συχνά, τακοινωνικά κινήματα μαστίζονται από σοβαρές εσωτερικές συγκρούσεις σκοπών ή/καιμέσων. Ασφαλώς, όταν τα κοινωνικά κινήματα είναι αποτέλεσμα συμμαχιών,ιδιαίτερα για προσωρινούς τακτικούς σκοπούς, οι συμμετέχοντες μπορεί να έχουνδιαφορετικούς, και μερικές φορές αντίθετους, σκοπούς και/ή προτιμήσεις για ταμέσα. Τέτοιες

συγκρούσεις, ήταν κοινές, παραδείγματοςχάρη, μεταξύ των αντιμπεριαλιστικών εθνικο-απελευθερωτικών και σοσιαλιστικώνκινημάτων του Τρίτου Κόσμου. Ο συνδυασμός θρησκευτικών και άλλων κοινωνικώνκινημάτων, όπως αυτά με σημαντικά στοιχεία απελευθερωτικής θεολογίας,περιέχουν επίσης το ενδεχόμενο της εσωτερικής σύγκρουσης. Πράγματι, πολλάθρησκευτικά κινήματα, ή κινήματα με ισχυρό θρησκευτικό προσανατολισμό,φαίνεται πως περιέχουν σημαντικούς σπόρους εσωτερικής σύγκρουσης ανάμεσα σεπροοδευτικούς και οπισθοδρομικούς στόχους ή, μερικές φορές, στόχους φυγής απ'την πραγματικότητα. Η προσφυγή στη θρησκεία μπορεί να είναι ο κύριος, ή ομοναδικός, τρόπος για να κινητοποιηθούν πολλοί άνθρωποι ενάντια σ'ένακαταπιεστικό καθεστώς ή για να υπερνικήσουν τις καταπιεστικές, αλλοτριωτικέςσυνθήκες.

Μ'αυτήν την έννοια, η θρησκεία μπορεί ναπαρέχει μια απελευθερωτική, προοδευτική επιλογή - όπως αυτές που προσφέρονταιαπό την απελευθερωτική θεολογία και τα κοινοτικά κινήματα που είναισυνδεδεμένα με την Εκκλησία στη Λατινική Αμερική. Ωστόσο, η ίδια η θρησκεία καιη Εκκλησία μπορεί επίσης να περιέχουν σημαντικά οπισθοδρομικά και αντιδραστικάστοιχεία. Έτσι, οπισθοδρομικά στοιχεία ή στοιχεία φυγής υπόσχονται ναξαναφέρουν το χρυσό 7ο αιώνα του Ισλάμ ή ακόμα και να εξαλείψουν όλα ταστοιχεία του εκδυτικισμού. Κυριολεκτικά αντιδραστικές είναι επίσης οιισλαμικές και καθολικές απόπειρες να γυρίσουν πίσω, ή να εμποδίσουν, τηνπαραπέρα ανάπτυξη των προοδευτικών εξελίξεων στις σχέσεις μεταξύ των φύλων,συμπεριλαμβανομένων των διαζυγίων, του ελέγχου των γεννήσεων και των κοινωνικοοικονομικώνευκαιριών για τις γυναίκες, καθώς και άλλων πολιτικών δικαιωμάτων καιελευθεριών. Πράγματι, η θρησκεία είναι πιο συχνά ένα εργαλείο της αντίδρασης παράεργαλείο των προοδευτικών δυνάμεων στη Δύση, την Ανατολή και το Νότο.

9. Ηαπρέπεια της έξωθεν "καλής" συμβουλής προς τα κοινωνικά κινήματα

Όσο καιρό τα κοινωνικά κινήματαπρέπει να γράφουν τη δική τους ιστορία καθώς προχωρούν, δεν μπορούν ναχρησιμοποιούν - και το μόνο που μπορούν να κάνουν είναι να απορρίψουν σαναντιπαραγωγικές -οποιεσδήποτε έξωθεν συνταγές για το ποιος είναι ο προορισμόςτους ή για το πώς πρέπει να φτάσουν εκεί. Συγκεκριμένα τα κοινωνικά κινήματαδεν μπορούν να χρησιμοποιήσουν κανενός είδους φανταστικό προσχέδιο για τομέλλον -πράγμα που απέφυγαν ο Smith και ο Μαρξ, αλλά τα οποία είναι τόσο δημοφιλή ανάμεσασ'αυτούς που ισχυρίζονται ότι μιλούν εν'ονόματί τους. Για τον ίδιο λόγο, καλέςσυμβουλές από διανοούμενους και καλοπροαίρετους ανθρώπους είναι μάλλον δύσκολονα βρεθούν, αλλά και δύσκολο να αφομοιωθούν από τα κοινωνικά κινήματα. Ακόμαπιο ακατάλληλες είναι, ίσως, οι υποτιθέμενες συμβουλές από παρατηρητές που δενσυμμετέχουν ενεργά (όπως εμείς;). Απ' την άλλη μεριά, πολλά κοινωνικά κινήματαμπορούν να ωφεληθούν και ωφελούνται από το όραμα και τις οργανωτικέςικανότητες όσων συμμετέχουν, και πιο σπάνια από περαστικούς τρίτους, που μπορείνα φέρουν ιδέες και/ή

εμπειρίες απόάλλα κινήματα, κόμματα και θεσμούς. Πολλά κοινοτικά κινήματα, συγκεκριμένα,ωφελούνται, ή ακόμα και εξαρτώνται, από την υποστήριξη έξωθεν θεσμών όπως ηΕκκλησία, οι μη κυβερνητικές οργανώσεις (NGOs) και, περιστασιακά, ακόμα και από το κράτος. Τέτοιου είδουςβοήθεια και εξάρτηση εμπεριέχει τον κίνδυνο να αφομοιωθούν μέσα στους θεσμούςμερικοί ηγέτες ατομικά, ή και ολόκληρη η ηγεσία και οι στόχοι της, ή ακόμα καιτο ίδιο το κοινωνικό κίνημα. Εντούτοις, αυτό που κυρίως χαρακτηρίζει τακοινωνικά κινήματα είναι ότι (πρέπει να) κάνουν τα πράγματα με το δικό τουςτρόπο. Στην πραγματικότητα, ίσως το πιο σημαντικό πράγμα που μπορούν να προσφέρουντα κοινωνικά κινήματα τόσο στα μέλη τους όσο και στα μη-μέλη είναι η ίδια ηπροσέγγισή τους που βασίζεται στη συμμετοχή, τον αυτομετασχηματισμό, και τηναυθορμησία καθώς και η προσαρμοστικότητά τους. Εκεί βρίσκεται η ελπίδα πουυπόσχονται για το μέλλον.

10. Η νέα δημοκρατία των πολιτών

Σαν συμπέρασμα, μπορεί να γεννηθεί τοερώτημα πώς μπορεί τα κοινωνικά κινήματα να είναι κυκλικά, προσωρινά, αμυντικά,ανταγωνιστικά και ασθενή (3, 6, 8) και την ίδια στιγμή να σφυρηλατούν νέουςδεσμούς που βοηθούν στο μετασχηματισμό της κοινωνίας σήμερα (7). Η απάντησημπορεί να αναζητηθεί και ίσως βρεθεί στη συμμετοχή και συμβολή των κοινωνικώνκινημάτων στην επέκταση και τον επαναπροσδιορισμό της δημοκρατίας στηνκοινωνία των πολιτών.

Τόσο στηναστική, όσο και στη σοσιαλιστική παράδοση και πρακτική, ο σχηματισμός κράτουςκαι εξουσίας κατείχε την πρώτη θέση, και η δημοκρατία προσδιορίζονταν πρωταρχικάμε όρους πολιτικής ή οικονομικής συμμετοχής στις κρατικές υποθέσεις. Ωστόσο, οθεσμός και η εξουσία του κράτους, ολοφάνερα, είναι όλο και λιγότερο τακατάλληλα μέσα για να αντιμετωπισθούν πολλές από τις κοινωνικές και ατομικέςανησυχίες, ιδιαίτερα στην κοινωνία των πολιτών της Δύσης, της Ανατολής και τουΝότου. Οι παγκόσμιες οικονομικές και πολιτικές δυνάμεις που βρίσκονται εκτόςκρατικού ελέγχου εξασθενίζουν το κράτος προς τα έξω και το καθιστούν ανεπαρκέςστην εξυπηρέτηση των συμφερόντων των πολιτών του προς τα μέσα. Ταυτόχρονα, οιπολλαπλές κοινωνικές, πολιτιστικές και ατομικές ανησυχίες της κοινωνίας τωνπολιτών αντιμετωπίζονται ανεπαρκώς ή αρνη-τικώς από τους κρατικούς θεσμούς ήτην κρατική εξουσία. Αυτή η αδυναμία της πολιτικής εξουσίας, ίσωςεπιδεινώνεται σε περιόδους κρίσης, που καθιστά τους καθιερωμένους κανόνες τουπολιτικού παιχνιδιού εξαιρετικά ανεπαρκείς.

Κατά συνέπεια,πολλαπλά είδη κοινωνικών κινημάτων αναδύονται και κινητοποιούνται για ναξαναγράψουν τους θεσμικούς (δημοκρατικούς;) κανόνες του παιχνιδιού ως προς τηνπολιτική εξουσία — και μ'αυτόν τον τρόπο να επαναπροσδιορίσουν το ίδιο τοπαιχνίδι. Ο στόχος είναι ότι, στην κοινωνία των πολιτών, οι κανόνες αυτοίπρέπει να βασίζονται σε/και να περιλαμβάνουν / νέους δημοκρατικούς κανόνες, ωςπρος την κοινωνικήπολιτική εξουσία. Μ'αυτό τοντρόπο τα κινήματα βοηθάνε να μετατοπισθεί το κοινωνικοπολιτικό κέντροβαρύτητας από τη θεσμική, πολιτική ή οικονομική, δημοκρατία (ή άλλη εξουσία)στο πλαίσιο του κράτους, προς μια πιο συμμετοχική δημοκρατία των πολιτών (καιεξουσία) στο πλαίσιο της κοινωνίας των πολιτών. Αυτές οι προσπάθειες εκτείνονταιπολύ πέρα από την οικογένεια και το σπίτι προς άλλες περιοχές, όπου οι γυναίκεςέχουν μια σχετικά μεγαλύτερη παρουσία και έναν πιο σημαντικό ρόλο, απ'αυτόν πουέχουν στην πολιτική και την οικονομία.

Υπάρχουντεράστιοι και ίσως αυξανόμενοι τομείς ενδιαφέροντος των πολιτών όπου ηεμπιστοσύνη τους στη θεσμική πολιτική/κρατική εξουσία είναι ανεπαρκής ήολοφάνερα αντιπαραγωγική. Σ'αυτούς τους τομείς, οι πολιτικοποιημένοι/κοινωνικοίπολίτες της κοινωνίας των πολιτών (με ακόμα μεγαλύτερη γυναικεία συμμετοχή)επιδιώκουν, χρησιμοποιώντας όλο και πιο δημοκρατικές διαδικασίες, τα ποικίλα,και συχνά αντιφατικά, οικονομικά, κοινωνικά, κοινοτικά, πολιτισμικά, εθνοτικά,θρησκευτικά, ιδεολογικά, πολιτικά και άλλα συμφέροντά τους. Γι'αυτό το σκοπό,οι πολίτες της κοινωνίας των πολιτών ενώνονται και κινητοποιούνται μέσα απόεξίσου ποικίλα και αυτόνομα κοινωνικά κινήματα και μη κυβερνητικές οργανώσεις.

Ταυτόχρονα,(και εν μέρει ως αποτέλεσμα) τα αιτήματα για δημοκρατία και την επέ- κτασή της -ήτον πρακτικό επαναπροσδιορισμό της δημοκρατίας των πολιτών- γίνονται όλο καιπιο επίμονα παντού. Στη Δύση, το αίτημα για περισσότερη συμμετοχική δημοκρατίασυνοδεύεται ή αντανακλάται από τη μειωμένη συμμετοχή των ψηφοφόρων στιςπολιτικές εκλογές. Στην Ανατολή, η νέα δημοκρατία εκδηλώνεται με τα κοινωνικάκινήματα των πολιτών στην Κίνα και με χιλιάδες νέους πολιτικούς ομίλους καιάλλες οργανώσεις. Στο Νότο, η ατομική και μαζική συμμετοχή στα κινήματα καιτις οργανώσεις για την επαναδιαμόρφωση της κοινωνίας των πολιτών και τηςκουλτούρας μοιράζεται σχεδόν την πρώτη θέση με την προσπάθεια κατάκτησης καιδιαχείρισης της εξουσίας. Στη διαδικασία αυτή, η σημασία της αυτόνομηςσυμμετοχικής δημοκρατίας των πολιτών στην κοινωνία των πολιτών αυξάνεται, σεσχέση με τη σημασία της πολιτικής δημοκρατίας στο κράτος. Τα αυτόνομασυμμετοχικά κοινωνικά κινήματα, με αυξανόμενη συμμετοχή γυναικών, συμμετέχουνουσιαστικά σ' αυτή τη διαδικασία του κοινωνικού μετασχηματισμού.

Σημειώσεις

* Το άρθροπρωτοδημοσιεύτηκε στο περιοδικό Κοινωνίακαι Φύση, τεύχος 3, Ιανουάριος – Απρίλιος 1993. Πρώτη ψηφιακή δημοσίευσηΕΛΕΥΘΕΡΙΑΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣ, 2011.

** Ο Andre Gunder Frank είναι καθηγητής τηςΟικονομικής της Ανάπτυξης και Κοινωνικών Επιστημών στο Πανεπιστήμιο τουΑμστερνταμ. Έχει γράψει 30 βιβλία μεταξύ των οποίων: The Underdevelopment ofDevelopment; Transforming the Revolution: Social Movements and the World-Systemπου έχει γράψει με τους S-Amin, G.Arrighi, I.Wallerstein και Marta Fuentes καθώς καιτο Resistance in theWorld System: Capitalist Accumulation, State Policy, Social Movements με τη Maria Fuentes στα γερμανικά.

Η Marta Fuentes Χιλιανή Είναι ερευνήτρια και συμμετέχει ενεργά στα κοινωνικά και γυναικείακινήματα με ειδικά ενδιαφέρον για τη Λατινική Αμερική. Έχει πάρει υποτροφία γιαέρευνα στα ίδια θέματα από το Ίδρυμα MacArthur. Οι δημοσιεύσεις της αφορούν στις γυναίκες της Χιλής1964-1990, τα γυναικεία κινήματα στη Λατινική Αμερική και τα κοινωνικάκινήματα.

1. Moore Barrington, Injustice: The Social bases of Obedience and Revolt,Armonk, NY: M.E. Sharpe, 1978.

2. Schlesinger Arthur, J., Jr., The cycles of American History, Boston,MA: Houghton Mifflin, Co., 1986.

3. Taylor Barbara, Eve and the New Jerusalem; Socialism and Feminism in the NineteenthCentury, New York, Pantheon, 1983.

4. Eisler Riane, The Chalice the Blade, Our History, Our Future, New York, Harperand Row, 1987.

Διήμερο Εκδηλώσεων και Πορεία για την Πρωτομαγιά

2011-04-28T12:54:00.004+03:00

Η Συνέλευση Αναρχικών για την Κοινωνική Αυτοδιεύθυνση διοργανώνει διήμερο εκδηλώσεων για την Πρωτομαγιά στις 29 και 30 Απριλίου στο Πολυτεχνείο στις 7μμ. Ενώ την 1 Μάη καλεί στην απεργιακή συγκέντρωση στο Μουσείο στις 11πμ.

Το διήμερο θα περιλαμβάνει:

ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ

προβολή: «Σικάγο 1886-Στιγμές εργατικής Πρωτομαγιάς»
Συζήτηση: «Η επίθεση του κράτους και του κεφαλαίου και οι κοινωνικές της συνέπειες σε περίοδο συστηµικής κρίσης»

ΣΑΒΒΑΤΟ

προβολή: «Στιγμές κοινωνικής αυτοδιεύθυνσης στην Ισπανία το 1936»
Συζήτηση: «Οι αντιστάσεις των από κάτω και το πρόταγμα της κοινωνικής αυτοδιεύθυνσης στο σήμερα και το αύριο»

ΚΥΡΙΑΚΗ 1 ΜΑΗ ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗ 11πμ ΜΟΥΣΕΙΟ

Ακολουθεί το κείμενο της εισήγησης του διημέρου:

1η ΜΑΗ ΕΝΑΝΤΙΑ ΣΕ ΚΡΑΤΟΣ -ΔΝΤ –ΑΦΕΝΤΙΚΑ
ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΚΑΙ ΤΑΞΙΚΗ ΑΝΤΕΠΙΘΕΣΗ
ΓΙΑ ΕΝΑΝ ΚΟΣΜΟ ΧΩΡΙΣ ΚΑΤΑΠΙΕΣΗ ΚΑΙ ΕΚΜΕΤΑΛΛΕΥΣΗ

Στις 29 και 30 Απρίλη, ως Συνέλευση Αναρχικών για την Κοινωνική Αυτοδιεύθυνση επιλέξαμε να οργανώσουμε ένα διήμερο εκδηλώσεων ενόψει της Πρωτομαγιάς. Η εξέγερση του Σικάγο το 1886 αποτελεί για εμάς ένα σημείο αναφοράς, έναν «τόπο» από όπου μπορούμε να αντλήσουμε έμπνευση και συμπεράσματα. Η συμβολή των αναρχικών σε αυτήν υπήρξε καθοριστική χάρη στον αγώνα τους και την επίτευξη της ριζοσπαστικής σύνδεσης των επιμέρους αιτημάτων –όπως αυτό για το 8ωρο- με τη συνολική κριτική του κράτους και του καπιταλισμού. Μέσα από αυτό το διήμερο επιχειρούμε να ανοίξουμε μία συζήτηση όχι ιστορικού περιεχομένου, αλλά για το πώς κατανοούμε και αναλύουμε ως αγωνιστές στο σήμερα τη βίαιη επίθεση του κράτους και του καπιταλισμού, όπως επίσης και το ποια είναι τα δικά μας κοινωνικά προτάγματα και το πώς επικοινωνούν και συνδέονται με τις κοινωνικές και ταξικές αντιστάσεις στην κατεύθυνση της ανατροπής του υπάρχοντος και της κοινωνικής απελευθέρωσης.

Για την πρώτη μέρα (Παρασκευή 29/4) το πλαίσιο της συζήτησης που θα θέλαμε να αναπτυχθεί έχει ως κεντρικά σημεία:

α) Την ολομέτωπη επίθεση των κυρίαρχων σε μία περίοδο συνολικής συστημικής κρίσης (οικονομική, κοινωνική, περιβαλλοντική, αξιακή). Η κρίση αυτή αποκαλύπτει σε όλη της την έκταση την αντικοινωνική φύση του καπιταλισμού και αποτελεί απότοκο ενός παγκοσμιοποιημένου εκμεταλλευτικού συστήματος. Ως αιχμές αυτής της επίθεσης αναγνωρίζουμε:

- Τη διαρκή όξυνση των συνθηκών εκμετάλλευσης στους χώρους της μισθωτής σκλαβιάς με την κατάργηση των συλλογικών συμβάσεων, την «απελευθέρωση» των απολύσεων, τις μειώσεις μισθών και τη θεσμική κατοχύρωση της «ελαστικής εργασίας». Τον τρόμο της ανεργίας που πλήττει όλο και περισσότερους εργαζόμενους (τρόμος που αποτελεί συνώνυμο της φτώχειας και ταυτόχρονα δοκιμασμένο εργαλείο καταστολής και διάχυσης του κοινωνικού κανιβαλισμού και της ξενοφοβίας ανάμεσα στους καταπιεσμένους).

- Τον αποκλεισμό χιλιάδων ανθρώπων από τα στοιχειώδη κοινωνικά αγαθά, όπως η περίθαλψη με τις διαρκείς συγχωνεύσεις και την επιβολή «εισιτηρίου» στα νοσοκομεία. Την εκποίηση σε ιδιώτες του κατειλημμένου από το κράτος ότι είναι δημόσιου και την εντατικότερη καταλήστευση του κοινωνικού πλούτου.

- Την επίταση της καταστροφής και της λεηλασίας του φυσικού κόσμου στο όνομα της ανάπτυξης καθώς το μοντέλο οργάνωσης, λειτουργίας, παραγωγής και κατανάλωσης που επιβάλλουν κράτος και κεφάλαιο είναι άκρως επιθετικό και καταστρεπτικό τόσο για τη φύση όσο και για τις ανθρώπινες κοινωνίες.

- Την ένταση της καταστολής και του ελέγχου. Απέναντι στην αδυναμία εξασφάλισης της συναίνεσης και στην όξυνση της κοινωνικής οργής επιστρατεύεται η κρατική βία. Με τους νέους τρομονόμους, την ποινικοποίηση απεργιών και διαδηλώσεων, με τα ειδικά νομοθετήματα για την αντιμετώπιση του ρεύματος «άρνησης πληρωμών» , με την ένταση της καταστολής στους δρόμους, το κράτος επιχειρεί να σπείρει το φόβο για την τρομοκράτηση όσων αγωνίζονται και για τον παραδειγματισμό ολόκληρης της κοινωνίας. Παράλληλα η κυρίαρχη προπαγάνδα με εκκλήσεις σε «εθνική ομοψυχία» και σε «συστράτευση όλων απέναντι στην κρίση» επιχειρεί να προωθήσει την υποταγή και τη μοιρολατρία, ώστε οι καπιταλιστές να βαδίσουν ανενόχλητοι τον «ένδοξο» δρόμο της ανάπτυξης και όλοι εμείς αυτόν της μετατροπής μας σε εξαθλιωμένο και υπάκουο εργατικό δυναμικό. Γίνεται όλο και πιο σαφές ότι η διαδικασία αναδιάρθρωσης των δομών εξουσίας και η επιχειρούμενη εγκαθίδρυση ενός μόνιμου «καθεστώτος έκτακτης ανάγκης» που οπλίζεται για να αντιμετωπίσει τις κοινωνικές αντιστάσεις, έχουν ως στόχο τον συνολικό και βίαιο κοινωνικό μετασχηματισμό.

β) Τις συνέπειες και τα αποτελέσματα αυτής της επίθεσης στο κοινωνικό πεδίο.

Η ανεργία, η φτώχεια και οι αποκλεισμοί αποτελούν σήμερα γενικευμένη κοινωνική συνθήκη η οποία πλήττει ντόπιους και μετανάστες που βρίσκονται στη βάση της ταξικής πυραμίδας, αλλά και μεγάλα κοινωνικά κομμάτια των μεσαίων στρωμάτων που προλεταριοποιούνται βίαια λόγω της σαρωτικής επίθεσης κράτους και αφεντικών. Παράλληλα, η διάχυση της εξατομίκευσης, του ανταγωνισμού και της υποταγής ως κυρίαρχες αξίες διαμορφώνει το έδαφος για τη γιγάντωση του κοινωνικού κανιβαλισμού, του αλληλοσπαραγμού ανάμεσα στους πιο αδύναμους, με σκοπό την εκτόνωση της κοινωνικής οργής μεταξύ των καταπιεσμένων. Η στρατηγική του «διαίρει και βασίλευε» που προωθείται από τους κυρίαρχους δημιουργεί εκείνη τη συνθήκη όπου οι μετανάστες και οι μετανάστριες στοχοποιούνται από την κυρίαρχη προπαγάνδα ως οι υπαίτιοι για την φτώχεια, την ανέχεια και την υποτίμηση της ζωής.

Για τη δεύτερη μέρα (Σάββατο 30/4) η συζήτηση έχουμε επιλέξει να έχει στο επίκεντρό της τους αγώνες, την κίνηση των «από τα κάτω» ενάντια στους σχεδιασμούς κράτους και αφεντικών. Αυτό είναι άλλωστε και το πεδίο μέσα στο οποίο διαμορφώνεται και απευθύνεται το συνολικό αναρχικό πρόταγμα της κοινωνικής απελευθέρωσης και αυτοδιεύθυνσης. Είναι το πεδίο από όπου αντλούμε τις εμπειρίες και την δυναμική μας. Για το άνοιγμα αυτής της συζήτησης θέτουμε τα εξής ερωτήματα:

- Ποιες είναι σήμερα οι κοινωνικές και ταξικές αντιστάσεις και πώς γειώνεται μέσα σε αυτές το πρόταγμα της αυτοοργάνωσης και της συλλογικοποίησης μέσα από την αδιαμεσολάβητη οργάνωση των καταπιεσμένων στους χώρους εργασίας, στα σχολεία, στα πανεπιστήμια. Με τα σωματεία βάσης, τις συνελεύσεις γειτονιάς, τους αυτοδιαχειριζόμενους χώρους αντίστασης, τις άγριες απεργίες και με όπλο μας την αλληλεγγύη, απέναντι στη συνθήκη της υποταγής που θέλουν να επιβάλλουν κόμματα, ΜΜΕ και καθεστωτικά συνδικάτα, τη στιγμή που κορυφώνεται ο πόλεμος των κυρίαρχων.

- Πώς με βάση την κριτική αλληλεγγύη επιχειρούμε να ξεπεράσουμε τον αμυντικό χαρακτήρα των αγώνων για την υπεράσπιση προηγούμενων μοντέλων εκμετάλλευσης και καταπίεσης και πώς συνδέουμε τις επιμέρους κινητοποιήσεις στην κατεύθυνση της συνολικής αμφισβήτησης του υπάρχοντος. Πώς προωθούμε τη ριζοσπαστικοποίηση και τη συνολικοποίηση των επιμέρους αγώνων μέσα από την ανάδειξη του κράτους και του καπιταλισμού ως τις αιτίες των κοινωνικών προβλημάτων και πώς προωθούμε το όραμα για μια άλλη κοινωνική οργάνωση στη βάση της οριζόντιας λήψης αποφάσεων, της αυτοδιαχείρισης των αναγκών μας, του σεβασμού του φυσικού κόσμου. Πώς παράλληλα με τη συνείδηση της αναγκαιότητας της καταστροφής του κόσμου του κράτους και του καπιταλισμού συγκροτούμε και τις προτάσεις οργάνωσης της κοινωνίας «από τα κάτω». Προτάσεις στην προοπτική για μια νέα εσωτερική οικονομία ανάμεσα στους καταπιεσμένους χωρίς εκμετάλλευση και ανισότητα, μια οικονομία που θα αρχίσει εκ νέου να παράγει στην πόλη και την ύπαιθρο, ως απάντηση στο ψεύτικο δίλημμα ανάμεσα σε «κρατικοδίαιτη» ή «ιδιωτική» οικονομία.

Η οργάνωση της παραγωγής και της κατανάλωσης όσο και η λήψη των συλλογικών αποφάσεων οφείλει να ανήκει σε όλους: άμεσα και ισότιμα. Μέσα από τολμηρές πρωτοβουλίες στην καθημερινότητα, μέσα από τη μαζική συμμετοχή στους αγώνες, την εχθρότητα απέναντι σε κάθε φορέα εξουσίας, με τη ριζοσπαστική πολιτικοποίηση και τη σύγκρουση μπορούμε να επανεκκινήσουμε. Να επανεκκινήσουμε ένα δικό μας αυτοδιευθυνόμενο παρόν ισότητας, αλληλεγγύης και ελευθερίας.

Συνέλευση Αναρχικών για την Κοινωνική Αυτοδιεύθυνση
sinelefsianarchikon@gmail.com

H ΚΟΜΜΟΥΝΑ

2011-04-12T14:02:00.020+03:00

Η ΚΟΜΜΟΥΝΑ (La Commune, Paris, 1871) του PETER WATKINS από την Πέµπτη 28 Απριλίου 2011 στην Ταινιοθήκη της Ελλάδας (Ιερά Οδός και Μ. Αλεξάνδρου)

Αγαπητοί Φίλοι

Ονομάζομαι Βασίλης Κωνσταντόπουλος και επικοινωνώ για λογαριασμό της ανεξάρτητης εταιρείας κινηματογραφικής διανομής Carousel Films.

Σας ενημερώνουμε πως από τις 28 Απριλίου κυκλοφορούμε σε εμπορική διανομή την ταινία ΚΟΜΜΟΥΝΑ (LA COMMUNE, PARIS 1871) ΤΟΥ Peter Watkins, στην πλήρη (5 ώρες και 45 λεπτά) εκδοχή της. Εξ αιτίας της φύσης της ταινίας, αποφασίσαμε να μην χρησιμοποιήσουμε χορηγούς επικοινωνίας (που θα αναγράφονται στην αφίσα και στο προωθητικό υλικό).

Πιστεύουμε πως αυτή η κυκλοφορία (που συμπίπτει με τα 140 χρόνια από την «Ματωμένη εβδομάδα») αφορά σε κάθε περίπτωση το blog σας. Ζητάμε λοιπόν την υποστήριξή σας μέσα από το blog ή και με όποιον άλλο τρόπο εσείς θεωρείτε αποτελεσματικό.

Το εγχείρημά μας είναι ιδιαίτερα τολμηρό, αλλά θεωρούμε πως τώρα είναι η καταλληλότερη περίοδος για αυτό το φιλμ το οποίο αφορά όλους μας, ειδικά στη σημερινή συγκυρία. Η υποστήριξη ατόμων – φορέων – οργανισμών κλπ. που κινούνται σε παρόμοια μήκη κύματος είναι απολύτως αναγκαία για τη δημιουργία ενός «κλίματος» που μπορεί να βοηθήσει την κυκλοφορία (εννοείται πως κι εμείς επενδύουμε σε Promotion μέσα από ειδικό τύπο, leaflets, δίπτυχα κλπ.) Υπάρχει άφθονο υλικό σε κείμενα και φωτογραφίες σε περίπτωση που χρειάζεστε κάτι περισσότερο . Στη διάθεσή σας για οποιαδήποτε επιπλέον πληροφορία ή διευκρίνιση
Ευχαριστούμε προκαταβολικά Με εκτίμηση Βασίλης Κωνσταντόπουλος Carousel Films

e-mail carousel@otenet.gr κιν. 6973 09 22 35

1870. Οι δυνάµεις των Πρώσων του Μπίσµαρκ κατανικούν τον Γαλλικό στρατό της ∆εύτερης ∆ηµοκρατίας. Η αποδυναµωµένη Γαλλική κυβέρνηση καταφεύγει στις Βερσαλλίες. Εργάτες και ριζοσπάστες διανοούµενοι ελέγχουν το Παρίσι, διενεργούν εκλογές, νοµοθετούν και διοικούν την πόλη. ∆υο µήνες µετά (σε επτά ηµέρες που έµειναν στην Ιστορία ως η «Ματωµένη Εβδοµάδα», οι δυνάµεις του Μπίσµαρκ µαζί µε τους Γάλλους κυβερνητικούς θα τους συντρίψουν. Χιλιάδες Κοµµουνάροι, άνδρες, γυναίκες και παιδιά σκοτώνονται στις οδοµαχίες, ακόµα περισσότεροι καταδικάζονται, εκτελούνται, φυλακίζονται ή εξορίζονται.

Μέσα σε µια γιγαντιαία αποθήκη στα εργατικά Παρισινά προάστια (συµπτωµατικά εκεί στεγάζονταν τα στούντιο του Ζωρζ Μελιές), ο Peter Watkins συγκεντρώνει 200 ερασιτέχνες (µεταξύ τους, πολλοί «άνθρωποι χωρίς χαρτιά» από την Αλγερία, την Τυνησία και το Μαρόκο). Μαζί θα προσπαθήσουν να ανασυνθέσουν τα γεγονότα της Άνοιξης του 1871, της ανόδου και της πτώσης της Παρισινής Κοµµούνας.

Το έργο – ποταµός του Watkins ερευνά αυτή την ξακουστή, σύντοµη, ροµαντική µα και τραγική περίοδο, τότε που οι φτωχοί Παριζιάνοι εργάτες εξεγέρθηκαν ενάντια στην αστική Γαλλική Κυβέρνηση η οποία υποχρεώθηκε να εγκαταλείψει το Παρίσι και να εγκατασταθεί στις Βερσαλλίες. Οι δραµατικές εξελίξεις «καλύπτονται» από δυο τηλεοπτικά συνεργεία: Η «Εθνική Τηλεόραση των Βερσαλλιών», παρουσιάζει την επίσηµη εκδοχή των γεγονότων, η «Κοµµούνα TV», µεταφέρει τις απόψεις των επαναστατηµένων Κοµµουνάρων.

Το τολµηρό αριστούργηµα του Watkins, επαναστατικό σε φόρµα και περιεχόµενο, κινείται ανάµεσα στο παρόν και στο παρελθόν και µας υποχρεώνει να αντιπαρατεθούµε µε τις όποιες εκ του ασφαλούς, αντικειµενικές αναγνώσεις της Ιστορίας και να αντιµετωπίσουµε τις αναπόφευκτες αντανακλάσεις της στο σήµερα. Κανείς δεν µπορεί να µείνει ίδιος µετά την εµπειρία της «Κοµµούνας».

ΓΙΑΤΙ ΑΥΤΟ ΤΟ ΦΙΛΜ, ΤΩΡΑ;

«∆ιανύουµε µια εξαιρετικά ζοφερή περίοδο της ανθρώπινης Ιστορίας. Ο συνδυασµός του µεταµοντέρνου κυνισµού (που αποκλείει κάθε ουµανιστική και κριτική σκέψη από το εκπαιδευτικό σύστηµα), της καθαρής απληστίας που εκτρέφει η καταναλωτική κοινωνία και της ανθρωπιστικής, οικονοµικής και περιβαλλοντικής καταστροφής µε την µορφή της παγκοσµιοποίησης, αύξησαν δραµατικά τις συµφορές και την εκµετάλλευση των ανθρώπων που ανήκουν στον αποκαλούµενο «Τρίτο Κόσµο». Επίσης, ο αποβλακωτικός κοµφορµισµός και η προτυποποίηση που προκαλεί η κυριαρχία του οπτικοακουστικού στον πλανήτη, συνεργούν στη δηµιουργία ενός κόσµου όπου η ηθική, οι αρχές, η συλλογικότητα και η αφοσίωση (εκτός αυτής προς τον οπορτουνισµό) θεωρούνται «παλιοµοδίτικα».

Η κατάχρηση και η οικονοµική εκµετάλλευση αποτελούν πλέον τον κανόνα (ο οποίος διδάσκεται ακόµα και στα παιδιά). Σ’ έναν κόσµο σαν κι αυτόν, τα γεγονότα του 1871 στο Παρίσι, αντιπροσωπεύουν ακόµα την ιδέα της αφοσίωσης σε έναν αγώνα για έναν καλύτερο κόσµο, την ανάγκη για µια κάποια µορφή συλλογικής Ουτοπίας – κάτι που ΕΜΕΙΣ χρειαζόµαστε απελπισµένα όπως ο ηµιθανής χρειάζεται αίµα. Έτσι γεννήθηκε η σκέψη για ένα φιλµ που θα έδειχνε αυτή την αφοσίωση. Peter Watkins

Η ΚΟΜΜΟΥΝΑ ΤΟΥ PETER WATKINS

Η «Κοµµούνα» αποτελεί το τελευταίο φιλµικό κεφάλαιο στην σαραντάχρονη πολεµική του Peter Watkins εναντίον της κυρίαρχης φόρµας του οπτικοακουστικού (την «µονοφόρµα» όπως και ο ίδιος την αποκαλεί), των συντηρητικών επιλογών των µεγάλων studios (ακόµα και των υποτιθέµενων «προοδευτικών»), της «αντικειµενικής» θεώρησης και ανώδυνης, «τουριστικής» οπτικοποίησης της Ιστορίας που επιβάλλεται στον θεατή από τις κάθε µεγέθους οθόνες, της διαµόρφωσης της κοινής γνώµης και της χειραγώγησης της µεγάλης µάζας από τα ΜΜΕ.

Η περιπέτεια της ταινίας ξεκίνησε το 1998, µαζί µε τον Γάλλο παραγωγό Πωλ Σααντούν (µεταξύ άλλων συµπαραγωγό στο Satantango και τις «Αρµονίες του Βερκµάιστερ» του Μπέλα Ταρ, ενώ η παρέµβασή του πρακτικά έσωσε και τον «Άνθρωπο από το Λονδίνο» του Ούγγρου σκηνοθέτη). Η χρηµατοδότηση του εγχειρήµατος (ως συνήθως όταν πρόκειται για τον Watkins) υπήρξε το πιο δύσκολο κοµµάτι. Οι περισσότεροι µεγάλοι τηλεοπτικοί σταθµοί αρνήθηκαν οποιαδήποτε ανάµειξη (ο υπεύθυνος χρηµατοδοτήσεων του BBC απλά δήλωσε πως «∆εν µ΄ αρέσουν οι ταινίες του Watkins»). Τελικά, το Μουσείο του Ορσύ που εκείνη την εποχή ετοίµαζε µια έκθεση για την Παρισινή Κοµµούνα διέθεσε τα απαιτούµενα κεφάλαια.

Τα γυρίσµατα έγιναν σε ένα παλιό εργοστάσιο του Μοντρέιγ, στο Ανατολικό Παρίσι. Εκεί βρίσκονταν παλιότερα τα στούντιο του Ζωρζ Μελιές, Οι χώροι χρησιµοποιούνταν από την θεατρική κολλεκτίβα «La parole errante» που παρουσίαζε τις δηµιουργίες του Γάλλου δραµατουργού και ποιητή Αρµάν Γκατί.220 άνθρωποι, στην πλειονότητά τους χωρίς καµιά προηγούµενη ερµηνευτική εµπειρία επιλέχθηκαν για τους πολλούς ρόλους της ταινίας. Πολλοί από αυτούς έρχονταν από την επαρχία, διατηρώντας τις τοπικές διαλέκτους και τους ιδιωµατισµούς (οι επαρχιώτες έπαιξαν άλλωστε σηµαντικό ρόλο στην Παρισινή Κοµµούνα). Με αγγελίες στον συντηρητικό τύπο, Παριζιάνοι συντηρητικών απόψεων επιλέχθηκαν για τους ρόλους των αντιπάλων της Κοµµούνας.

Το σετ, µια σειρά από δωµάτια και διαδρόµους, αναπαράστησε το 11ο διαµέρισµα, µια φτωχική Παριζιάνικη συνοικία. Ο σχεδιασµός ισορροπούσε ανάµεσα στον ρεαλισµό και την θεατρικότητα. Οι λεπτοµέρειες στα ρούχα και στις πατίνες των τοίχων προσέχθηκαν ιδιαίτερα, από την άλλη, τα τελειώµατα των σκηνικών και οι γυµνοί τοίχοι ήταν ορατά, κρεµαστά φώτα νέον χρησιµοποιήθηκαν έτσι ώστε η κίνηση της κάµερας ανάµεσα σε ανθρώπους και σκηνικά να µη συναντά εµπόδια. Έτσι, ο διευθυντής φωτογραφίας Οντ Γκάιρ (συµµετείχε και στο Edvard Munch), µπορούσε απερίσπαστος να πετύχει τα µεγάλα µονοπλάνα µε διαρκή κίνηση που απαιτούσε ο Watkins.

Πολλούς µήνες πριν τα γυρίσµατα, οι ηθοποιοί ερεύνησαν εξαντλητικά ό,τι στοιχείο υπήρχε διαθέσιµο σχετικά µε την Κοµµούνα.

Από τα Ιστορικά γεγονότα ως τον ρόλο των γυναικών και της Εκκλησίας, τα προβλήµατα ύδρευσης και αποχέτευσης της εποχής, ντοκουµέντα συζητήσεων και διαφωνιών στις συνελεύσεις κ.ο.κ. Στη συνέχεια οι ηθοποιοί σχηµάτισαν οµάδες ανάλογα µε τους ρόλους τους (στρατιώτες, εργάτες κλπ.) και συζητούσαν για τους χαρακτήρες που ερµήνευαν αλλά και τη σύνδεση της Κοµµούνας µε τη σηµερινή κοινωνία. Ουσιαστικά αναφέρονταν στις δικές τους προσωπικές ιστορίες κι αυτή η µέθοδος αποτέλεσε κεντρικό άξονα του φιλµ.

Τα γυρίσµατα ήταν ακόµα µια συλλογική εµπειρία. Συζητήσεις, διαφωνίες, αντιδράσεις, φιλµάρονται σε µεγάλες λήψεις, Οι ηθοποιοί αυτοσχεδιάζουν , φορές αλλάζουν γνώµη αλληλεπιδρούν, εγκαταλείποντας την πόζα και την τεχνική, φτάνοντας σε καθαρά προσωπικά ερωτηµατικά για τη σηµερινή κοινωνία, αυτός ήταν ο στόχος εξαρχής.

πως µετά το τέλος των γυρισµάτων, πολλά µέλη του καστ συνέχισαν να συναντιούνται και να συζητούν για την Κοµµούνα, τα σύγχρονα κοινωνικά ζητήµατα υπό το πρίσµα της εµπειρίας που βίωσαν.

Η διάρκεια είχε υπολογιστεί στις 2 ώρες. Η µέθοδος του Watkins και οι αλληλεπιδράσεις κατά τη διάρκεια των γυρισµάτων δηµιούργησαν µια νέα δυναµική. Ο Watkins επιλέγει τον δύσκολο δρόµο, γνωρίζοντας τους κινδύνους µιας εκ νέου περιθωριοποίησης της δουλειάς του. Πράγµατι, το ARTE, µετά από ατέλειωτες ώρες διαφωνιών µε το στυλ, την αισθητική, την φόρµα της «Κοµµούνας» πραγµατοποιεί µια και µόνη προβολή που τελειώνει στις 4 το πρωί. Το φιλµ δείχνει χαµένο, πέρα από σποραδικές ειδικές προβολές. Η αναγνώριση του Peter Watkins, κυρίως µέσα από τις προσπάθειες του Scott Macdonald και του Joseph Gomez, ξαναφέρνει στο προσκήνιο την «Κοµµούνα» όπως και όλο το έργο του κι έτσι µόλις στα τέλη της δεκαετίας του 2000 η «Κοµµούνα» βρίσκει τον δρόµο της προς το µεγαλύτερο κοινό.

PETER WATKINS

Μέχρι πριν µερικά χρόνια, το όνοµα του Peter Watkins ήταν σχεδόν αδύνατο να βρεθεί ακόµα και στα πιο αξιόπιστα κινηµατογραφικά αλµανάκ. «Η περιθωριοποίηση του Peter Watkins» αποτελεί ένα από τα µεγαλύτερα αίσχη της σύγχρονης κριτικής» ανέφερε στο έργο του για τον µεγάλο δηµιουργό ο κριτικός Scott Macdonald.

Η κατά µέτωπο σύγκρουση του Watkins µε τα µεγάλα στούντιο, την κυρίαρχη αισθητική, τα δαιµόνια που εισήγαγε σε ταραγµένες εποχές, η επιµονή του για µια διαλεκτική, δηµιουργική κι αντικοµφορµιστική αντιµετώπιση της Ιστορίας, τον οδήγησαν στην πλήρη περιθωριοποίηση µε το έργο του να µένει δυσεύρετο «στα κουτιά», Χρειάστηκαν κάποια µεγάλα αφιερώµατα της σινεµατέκ του Οντάριο, του Φεστιβάλ της Λαροσέλ, και επίµονες προσπάθειες θεωρητικών όπως ο John Gianvito, ο Joseph Gomez και ο Sxott Macdonald, έτσι ώστε το ευρύτερο κοινό αλλά και οι επαγγελµατίες του χώρου να ανακαλύψουν έναν από τους πιο ανήσυχους και παραγωγικούς δηµιουργούς των τελευταίων 40 χρόνων.

Γεννήθηκε στο Σάρει, προάστιο του Λονδίνο το 1935 και σπούδασε υποκριτική στην Βασιλική Ακαδηµία. Οι βραβευµένες του ταινίες µικρού µήκους τον οδήγησαν στο BBC µαζί µε τον Τζον Σλέσσιντζερ και τον Κεν Ράσελ. Μετά το «Culloden» ένα νεωτερικό ψευδοντοκιµαντέρ για την σφαγή των Χαιλάντερς, γυρίζει το «War Game», ένα φιλµ για τις συνέπειες µιας υποτιθέµενης πυρηνικής επίθεσης στην Αγγλία. Στο 1966, εν µέσω του Ψυχρού Πολέµου, το έργο θεωρείται «ηττοπαθές» και η µετάδοσή του απαγορεύεται (για τα 20 επόµενα χρόνια. Όµως το War Game βραβεύεται µε Όσκαρ και η φήµη του νεαρού Βρετανού απογειώνεται. Παρά την απαγόρευση, ο διευθυντής του BBC παραβρίσκεται στην απονοµή των Βραβείων της Αµερικανικής Ακαδηµίας, αδηµονώντας να παραλάβει το αγαλµατίδιο για το War Game. Ο Watkins (απών από την απονοµή), ήδη συζητηµένο όνοµα στο Χόλυγουντ, έχει ζητήσει από την στενή του φίλη Ελίζαµπεθ Τέιλορ να παραλάβει αντ’ αυτού το βραβείο εξαγριώνοντας ακόµα περισσότερο την διεύθυνση του BBC και η καριέρα του Watkins στην Μεγάλη Βρετανία τελειώνει οριστικά.

Στις Η.Π.Α., τα µεγάλα στούντιο έχουν ήδη τσεκάρει το όνοµα του εξαιρετικά ταλαντούχου και ξεχωριστού δηµιουργού. Η MGM αναλαµβάνει την παραγωγή του νέου του σχεδίου. Το «Privilege», η ιστορία ενός ποπ ειδώλου που χρησιµοποιείται από τα µέσα για την χειραγώγηση του µεγάλου κοινού, σφυροκοπείται ανελέητα από την κριτική και αποσύρεται γρήγορα. Ο Watkins, το 1971, παρουσιάζει το επόµενο «αµερικάνικο» έργο του. Το «Punishment Park» , παρουσιάζει την εφιαλτική εικόνα µιας πολωµένης Αµερικής στο άµεσο µέλλον, όπου ειδικά στρατοδικεία καταδικάζουν συνοπτικά τους αντιρρησίες σε εγκλεισµό σε «Πάρκα της τιµωρίας». Οι πρώτες προβολές του έργου ξεσηκώνουν θύελλα διαµαρτυριών από τους συντηρητικούς, ο Watkins κατηγορείται ως «πράκτορας των Σοβιετικών», το φιλµ εξαφανίζεται από τις αίθουσες και ο Watkins τελειώνει το κεφάλαιο Η.Π.Α.

Τα επόµενα χρόνια, ήδη «χαρακτηρισµένος» από το σύνολο της οπτικοακουστικής βιοµηχανίας, καταφεύγει στη Σκανδιναβία, όπου µε µεγάλη δυσκολία και ελάχιστα κεφάλαια γυρίζει το «Edvard Munch» ένα µοναδικό πορτραίτο του µεγάλου εικαστικού, που έµελλε να χαρακτηριστεί η καλύτερη βιογραφία στην Ιστορία του σινεµά, µαζί µε το «Αντρέι Ρουµπλιόφ» του Ταρκόφσκι. Παρά τα θερµά , λόγια του ίδιου του Μπέργκµαν («το έργο µιας ιδιοφυίας»), το φιλµ περιορίζεται σε κάποιες προβολές στα τοπικά κανάλια. Θα ακολουθήσουν το «Freethinker» (5ωρη βιογραφία του Αυγούστου Στρίντµπεργκ), το «Eveningland» και το «Warriors» (αλληγορικές πολιτικές ταινίες για τις µελλοντικές δυστοπίες). Ο Watkins πλέον έχει περιθωριοποιηθεί πλήρως, Αρχίζει ένα 14ωρο ντοκιµαντέρ, το «Journey», ένα οδοιπορικό σε όλο τον κόσµο µε µάρτυρες του ειρηνιστικού κινήµατος.

Τα γυρίσµατα ολοκληρώνονται, αλλά το φιλµ παραµένει ακυκλοφόρητο ως σήµερα. Ζει πλέον στη Λιθουανία. Το 2000 επιστρέφει στη Γαλλία και γυρίζει την Κοµµούνα. Το σχεδόν εξάωρο ασπρόµαυρο έργο θα αποτελέσει και το κινηµατογραφικό κύκνειο άσµα του. Θα συνεχίσει µέχρι σήµερα την ασυµβίβαστη αντιπαράθεσή του µε τα media, ολοκληρώνοντας το δοκίµιο «Media Crisis».

Η Carousel FILMS παρουσιάζει

Το έργο ζωής

του PETER WATKINS

Η ΚΟΜΜΟΥΝΑ

La Commune (Paris, 1871)

Στην αυθεντική, ολοκληρωµένη µορφή

των 345 λεπτών

Ένα διαφορετικό κινηµατογραφικό γεγονός

από την Πέµπτη 28 Απριλίου 2011 στην Ταινιοθήκη της Ελλάδας

2001, 345 λεπτά, ασπρόµαυρο, Γαλλικά

Σκηνοθεσία: Peter Watkins

Ερµηνευτές: 210 ερασιτέχνες ηθοποιοί

Σενάριο: Agathe Bluysen και Peter Watkins

Φωτογραφία: Odd Geir Saether

Σκηνικά: Patrice Le Turcq

Μοντάζ: Peter Watkins, Patrick Watkins

Παραγωγή: 13 Production, La Sept – Arte,

Le Musee d’ Orsay, INA

«Υπάρχει και σήµερα µια κοµµούνα, στην επόµενη γωνιά, µας προκαλεί να

την επισκεφθούµε, να πάρουµε θέση κι αυτή την φορά να καταφέρουµε κάτι

καλύτερο από το να ασχολιόµαστε µε τις Βερσαλλίες.

Ο Γέητς το εξήγησε όσο πιο εµφατικά γίνεται:

«Μέσα στα όνειρα αρχίζει η ευθύνη».

Peter Watkins

«Αυτό το έργο του αριστερού µοντερνισµού (που συνοψίζει όχι µόνο τον Μπρεχτ

και τον Βερτόφ, αλλά και τα πρώιµα Σοβιετικά φιλµ όπως και τον Γκοντάρ)

είναι ταυτοχρόνως άµεσο και αυτοπαθές.

Ο Watkins ξαναστήνει την ιστορία µέσα από τα ίδια της τα συντρίµµια.

Όπως και τα γεγονότα που καταγράφει, η Κοµµούνα είναι ένας θρίαµβος

της αυθόρµητης δράσης.» Jonathan Hoberman, Village Voice

«Την αυγή της 18ης του Μάρτη το Παρίσι ξεσηκώθηκε µε το βροντερό σύνθηµα “Ζήτω η Κοµµούνα!”. Τι είναι η Κοµµούνα, αυτή η Σφίγγα που τροµοκρατεί

τα µυαλά των αστών;» Karl Marx

«Αν οι επαναστάσεις του 20ου αιώνα έφερναν τόσο πολλά στοιχεία από τις αστικές

επαναστάσεις και τις επαναστατικές ιδέες του 19ου αιώνα, κι αν η Κοµµούνα

του 1871 ήταν η µόνη επανάσταση που ανήκε, ουσιαστικά και όχι χρονολογικά,

στον 20ο αιώνα, κι ο εικοστός αιώνας την αρνήθηκε, τότε µπορούµε να ελπίζουµε

πως η Κοµµούνα του Παρισιού θα είναι το “σηµείο εκκίνησης“

των επαναστάσεων του 21ου αιώνα;»

Έλλη Παππά

Παρέμβαση στον ΟΑΕΔ απο την Συνέλευση Αναρχικών γιά τήν Κοινωνική Αυτοδιεύθυνση.

2011-04-03T21:51:00.009+03:00

ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΝΕΡΓΙΑ ΚΑΙ ΤΟΝ ΑΠΟΚΛΕΙΣΜΟ

ΣΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΚΑΙ ΤΑΞΙΚΗ ΑΝΤΕΠΙΘΕΣΗ

Στις μέρες που ζούμε και η τελευταία λέξη που ξεστομίζεται από επίσημα χείλη (κρατικά, επιχειρηματικά, δημοσιογραφικά, κομματικά…) εξυπηρετεί τον κοινό σε όλους τους επικοινωνιακό σκοπό: αυτόν της υποταγής, μοιρολατρίας και διαίρεσης των εκμεταλλευόμενων ώστε οι καπιταλιστές να βαδίσουν ανενόχλητοι τον «ένδοξο» δρόμο της ανάπτυξης και όλοι εμείς αυτόν της μετατροπής μας σε εξαθλιωμένο και υπάκουο (ευέλικτο, κινητικό, ανταγωνιστικό, με όρεξη για σκληρή δουλειά…), εργατικό δυναμικό...

Μέσα στο χάος από μισές αλήθειες και ολόκληρα ψέματα που αποτελεί τη συσκευασία της νέας επίθεσης της εξουσίας, υπάρχει η πραγματικότητα. Αυτή του κοψίματος των μισθών, του τέλους των συντάξεων, της εκποίησης σε ιδιώτες του κατειλημμένου από το κράτος δημόσιου, της καμουφλαρισμένης ή ευθείας καταστολής, του ρατσισμού… Η ανεργία αποτελεί έναν από αυτούς τρόμους, ίσως τον πιο σημαντικό κι αυτό γιατί συμπυκνώνει σχεδόν όλους του άλλους: συνώνυμο της φτώχειας, είναι δοκιμασμένο εργαλείο καταστολής, τροφοδοτεί την ξενοφοβία και τον κανιβαλισμό ανάμεσα στους καταπιεσμένους.

Παρά το προφανές, το σημαντικό στην ανεργία δεν είναι να μην έχεις δουλειά, είναι να μην έχεις έσοδα. Ο μεγαλομέτοχος που κάθεται και εισπράττει μερίσματα δεν είναι άνεργος, είναι κηφήνας. Άνεργος είναι αυτός που καταλήγει να ζει λαθραία. Να ζητιανεύει (την οικογένεια, τους γονείς, τους φίλους, τους περαστικούς…) για τις βασικές του ανάγκες. Από ότι λέει το ίδιο το κράτος, μέσα στο χρόνο οι άνεργοι θα περάσουν το 1000000. Ένα εκατομμύριο άνθρωποι, σε ένα κόσμο που τα πάντα τα κανονίζουν οι αγορές, χωρίς έσοδα σημαίνει αποκλεισμός, αναξιοπρέπεια. Σημαίνει κατάθλιψη, αλκοόλ, ναρκωτικά, την κυριαρχία ενός ψυχολογικού παράγοντα περιθωρίου που οι αστοί αναλυτές θα χρησιμοποιήσουν για να μετατοπίσουν στον ίδιο τον άνεργο την εύθηνη για την κατάστασή του. Σημαίνει πως οι πλατείες των πόλεων θα γεμίσουν με φτωχούς Έλληνες για τον ίδιο ακριβώς λόγο που γέμισαν με μετανάστες. Όσους βέβαια από τους έλληνες δεν βρεθούν τελικά σε κάποιο Άγιο Παντελεήμονα μιας άλλης Ευρωπαϊκής μητρόπολης…

Το «πρόβλημα της ανεργίας» είναι στο στόμα όλων. Και των «από κάτω» αλλά και των «από πάνω». Είναι λοιπόν ένα «εθνικό ζήτημα» που μας ανησυχεί όλους το ίδιο; Πως θα ζήσουν άλλωστε οι καπιταλιστές αν οι εργάτες τους δεν μπορούν να αγοράσουν τίποτα, αναρωτιούνται παράγοντες (κυβέρνηση, επιχειρηματίες, δημοσιογράφοι) της αγοράς; Πως θα εκλεγούν οι βουλευτές αν δεν έχουν δουλειές να τάξουν αναρωτιέται ενδόμυχα ο κομματικός συρφετός;

Να μια μισή αλήθεια. Και στην ανεργία υπάρχουν δύο στρατόπεδα: Αυτοί που θα μείνουν άνεργοι και αυτοί που θα επωφεληθούν. Και ο πιο έγκριτος οικονομολόγος, αλλά και τα σχολικά βιβλία, μας πληροφορούν πως σε κάθε περίπτωση, στις «οικονομίες της αγοράς» ένα ποσοστό ανεργίας είναι «απαραίτητο». Ειδάλλως τα αφεντικά δεν μπορούν να εκβιάσουν τους εργαζόμενούς τους.

Η ανεργία λοιπόν είναι δομικό στοιχείο του πολιτικού και οικονομικού συστήματος που έχουμε, ακόμα και σε περιόδους που τα πράγματα «πάνε καλά». Τώρα που τα πράγματα «δεν πάνε καλά» , τώρα που ο στόχοι είναι η «ανταγωνιστικότητα», είναι να ικανοποιηθούν τα ντόπια και διεθνή τραπεζικά παράσιτα, είναι να ανοίξουν και οι τελευταίες κλειστές πόρτες της καθημερινότητάς μας για τις «αγορές», τώρα είναι που η ανεργία αποκτά κεντρική σημασία στα σχέδια της κυριαρχίας, Ελληνικής, Ευρωπαϊκής, παγκόσμιας.

Είναι οι εκπρόσωποί της άλλωστε που το ψιθυρίζουν: με την ορολογία τους «αποπληθωρισμός». Που σημαίνει πτώση της αγοραστικής δύναμης, αύξηση αυτών που ψάχνουν δουλειά και άρα πτώση των μισθών και απόλυτη ελαστικότητα σε ωράρια και απολύσεις, φτηνότερη παραγωγή προϊόντων με ταυτόχρονη αύξηση των κερδών των καπιταλιστών.

Με δύο λόγια, αυτό που λέμε είναι πως κράτος και κεφάλαιο έχουν επιλέξει να ρίξουν στον Καιάδα μια τεράστια μάζα εργαζόμενων στον ιδιωτικό και δημόσιο τομέα και να κρατήσουν αιωρούμενους πολύ περισσότερους. Η ανεργία είναι ένα γεμάτο περίστροφο που η εξουσία ακουμπάει στο τραπέζι απέναντι στους καταπιεσμένους. Και ας το πάρουν απόφαση και οι «βολεμένοι» των τελευταίων 20 χρόνων: η άρχουσα τάξη είναι και αχάριστη και αδίστακτη. Έχει ήδη αποφασίσει να ξεφορτωθεί το εργατικό δυναμικό που χρόνια συσσώρευε σε τομείς του δημοσίου εξοφλώντας κομματικές και ρουσφετολογικές υποσχέσεις. Δεν θα λυπηθεί ούτε καν τα κατώτερα στρώματά της για να πετύχει τους στόχους της. Πολύ περισσότερο, η άρχουσα τάξη δεν δίνει δεκάρα γι' αυτό το «μεσαίο» πλήθος ατόμων που τα προηγούμενα χρόνια φαντασιώθηκε ότι μπορεί και αυτό να γίνει μέρος της.

Πολλά μικρά αφεντικά θα ακολουθήσουν τους υπαλλήλους τους: ο κόσμος των καταπιεσμένων μεγαλώνει γρήγορα. Τα δε μεγάλα αφεντικά, είτε μόνα τους είτε μέσω των «ξένων επενδύσεων» δεν θα αποπληθωρίσουν τα κέρδη τους. Αφού εξασφαλίσουν τους μισθούς που προαιρούνται να δώσουν και τα ωράρια που απαιτούν ελπίζουν να γνωρίσουν τη νέα «ανάπτυξη» και στην Ελληνική και στις διεθνείς αγορές. Στη χειρότερη θα φροντίσει το κράτος που μόνο για τις τράπεζες έδωσε 45 φορές περισσότερα από όσα αφαίρεσε με το κόψιμο των δώρων στους εργαζόμενους (70 δις και 1,5 δις)…

Υπάρχει όμως και ένα στοιχείο ειλικρίνειας στην ανησυχία της εξουσίας για την ανεργία. Η ανεργία δημιουργεί ένα τεράστιο κοινωνικό δυναμικό. Το τι θα κάνει αυτό το δυναμικό είναι που την τρομάζει.

Αν όλοι αυτοί συρθούν στα γόνατα, αν ρίξουν τις ευθύνες ό ένας στον άλλο ή σε αυτούς που έχουν δουλειά, αν ενοχοποιήσουν τους μετανάστες, αν συνταχθούν με κάποιον παλιό ή νέο κομματικό φορέα και εναποθέσουν τις ελπίδες τους σε κάποια εκλογική αλλαγή, αν μείνουν μονάδες κλεισμένοι στα σπίτια τους τότε η ομαλότητα του καθεστώτος θα συντηρηθεί. Τότε οι πολίτες θα έχουν δείξει «ωριμότητα» και «νέο πατριωτισμό» και παρά τις αλυσίδες που φορούν θα μπορούν μεγαλόψυχα να ευφραίνονται με τα κέρδη των καπιταλιστών και το διεθνές κύρος του κράτους.

Αν όμως δεν γίνει έτσι; Αν οι εργαζόμενοι στις επιχειρήσεις αρχίσουν να εμποδίζουν αδιάλλακτα τις απολύσεις συναδέλφων τους; Τι θα γίνει αν οι άνεργοι συνταχθούν με το ρεύμα της άρνησης πληρωμών; Τι θα γίνει αν εγκαταλείψουν τη συλλογική αυτολύπηση και μοιρολατρία και ριζοσπαστικοποιούμενοι πολιτικά επιτεθούν συνειδητά σε κράτος και κεφάλαιο;

Αν αρχίσουν να φτιάχνονται οργανώσεις ανέργων και εργαζόμενων; Οργανώσεις μαζικές χωρίς κομματικά λουριά, χωρίς ηγεσίες και πάτρωνες, που θα βγουν στο δρόμο, θα συγκρουστούν, θα ανακαταλάβουν και θα δουλέψουν για λογαριασμό τους κλειστούς εργασιακούς χώρους εισάγοντας τον μαχόμενο κολεκτιβισμό ως απάντηση στο ψεύτικο δίλλημα ανάμεσα σε «κρατικοδίαιτη» ή «ιδιωτική» οικονομία.

Τι θα γίνει αν οι άνεργοι κάθε περιοχής συναντηθούν με τις κινήσεις αγώνα, αν φτιαχτούν τοπικά δίκτυα κοινωνικής αλληλεγγύης. Αν αυτά τα δίκτυα συναντηθούν; Αν εξαπλωθούν οι συλλογικές κουζίνες, η αυτοοργάνωση της κοινωνικής πρόνοιας για παιδιά, γέρους, άρρωστους, Αμεα; Αν ξεκινήσει μια νέα εσωτερική οικονομία ανάμεσα στους καταπιεσμένους, χωρίς εκμετάλλευση και ανισότητα, μια οικονομία που θα αρχίσει να εκ νέου να παράγει στην πόλη και την ύπαιθρο;

Αυτές και πολύ περισσότερες (που ο αγώνας θα αναδείξει) είναι απαντήσεις που δεν ταιριάζουν σε «ώριμους» πολίτες αλλά σε υπερήφανους ανθρώπους που δεν αρέσκονται στις αλυσίδες. Είναι διέξοδοι για το τώρα που ήρθε, που κάνουν όμως και ξεκάθαρη την ανάγκη της συνολικής ανατροπής: Ανθρώπινο ή δίκαιο κράτος και κεφάλαιο δεν μπορούν να υπάρξουν. Ο πλούτος που παράγουμε φτάνει και περισσεύει αν δεν καρπώνονται οι εκμεταλλευτές μας το μεγαλύτερο μέρος του. Η οργάνωση της παραγωγής και της κατανάλωσης, όσο και η λήψη των συλλογικών αποφάσεων οφείλει να ανήκει σε όλους: άμεσα και ισότιμα.

Δεν αυταπατόμαστε για τις δυσκολίες που εμπεριέχουν τέτοιες προτάσεις. Βλέπουμε πως η εξουσία έχει παραλύσει τον κοινωνικό ιστό, πόσο έχει κυριαρχήσει ο ατομισμός, πόσο μαζική και βίαιη είναι η καθεστωτική προπαγάνδα, πόσο επίφοβες είναι απειλές σαν αυτή της ανεργίας. Αν δεν γνωρίζεις καν το γείτονά σου πώς να αυτοοργανωθείς; Αν έχεις παιδιά πώς να αρνηθείς ότι σου επιβάλει το αφεντικό; Πώς να μην εντυπωθούν τα επικοινωνιακά ψέματα όταν πίσω τους υπάρχει ένας καθεστωτικός προπαγανδιστικός στρατός;

Γνωρίζουμε όμως, πως ένα μέρος από το υλικό υπόβαθρο αυτής της σήψης, αυτό της δανεικής καταναλωτικής καβάτζας , αυτό της ψευδούς ταξικής συνείδησης έχει τελειώσει.Και τώρα πλέον δεν είναι μόνο η αξιοπρέπεια αλλά και η ανάγκη που απαιτεί να απαγκιστρωθούμε από την αθλιότητα.

Άνεργοι και εργαζόμενοι, μέσα από το διάλογο στη βάση, μέσα από τολμηρές πρωτοβουλίες στην καθημερινότητα, μέσα από την καθολική συμμετοχή στους αγώνες, την αλληλεγγύη με τους ομοίους μας, μέσα από την εχθρότητα με κάθε φορέα της εξουσίας, τη ριζοσπαστική πολιτικοποίηση, τη σύγκρουση μπορούμε να επανεκκινήσουμε.

Να επανεκκινήσουμε ένα δικό μας αυτοδιευθυνόμενο παρόν ισότητας, αδελφότητας και ελευθερίας.

Συνέλευση Αναρχικών για την Κοινωνική Αυτοδιεύθυνση

sinelefsianarchikon@gmail.com

Ισπανια ΄36 "Μέσα στην Επανάσταση"

2011-03-31T12:47:00.005+03:00

Από τις προσωπικές αφηγήσεις των πρωταγωνιστών, βλέπουμε την προσπάθεια για τη δημιουργία της ελευθεριακής κομμουνιστικής κοινωνίας μέσα από την εργατική και κοινωνική αυτοδιεύθυνση. Ήταν ένα πείραμα κοινωνικών μετασχηματισμών, από τα μεγαλύτερα που γνώρισε η δυτική ευρώπη. Στα 3 χρόνια του «σύντομου καλοκαιριού της αναρχίας», δυο ζητήματα έπαιξαν αποφασιστικό ρόλο: πρώτον, δεν επικράτησε λιμός και δεύτερον θεωρήθηκε ότι υπήρξε, ακόμα και από τους αντιπάλους της, ανεβασμένο πολιτιστικό και ηθικό επίπεδο, σε σχέση με όλες τις προηγούμενες επαναστάσεις...

Ανεξάρτητα από το σαμποτάρισμα και την καταστολή που δέχθηκε, από τους σταλινικούς του ΚΚ Ισπανίας, που δεν είχαν συμφέρον να πετύχει αυτή η επανάσταση.

Διάρκεια ντοκυμαντερ:112 Λεπτά
Μεταγλωτισμένο στα ελληνικά με πρόλογο κι επίλογο.

Κατεβάστε το ντοκιμαντέρ σε torrent από εδώ:

http://www.black-tracker.gr/details.php?id=449

Δείτε και κατεβάστε και αυτό το ντοκιμαντέρ "Οι Άνθρωποι που κύκλωσαν το Άλφα"σαν συνέχεα από εδώ: http://vimeo.com/18347990

Και σε torren: http://www.black-tracker.gr/details.php?id=38

Η ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΗ ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΨΥΧΙΚΟΥ ΠΟΝΟΥ

2011-03-25T18:33:00.003+02:00

Των Θ. Μεγαλοοικονόμου, Α. Λερίδου, Μ. Μοναχού

( η ανάγκη για υπηρεσίες ψυχικής υγείας ευαίσθητες στην πολιτισμική ιδιαιτερότητα).

Παρόλο που το ποσοστό των κατοίκων της ελληνικής επικράτειας που είναι μετανάστες και πρόσφυγες εγγίζει το 10% του συνολικού πληθυσμού, οι ανάγκες τους για παροχή υπηρεσιών υγείας και ιδιαίτερα ψυχικής υγείας, έχουν πλήρως αγνοηθεί. Είναι γνωστό ότι η επίσημη πολιτική για την παροχή υπηρεσιών από το Εθνικό Σύστημα Υγείας σε «μη νόμιμους» μετανάστες προβλέπει την παροχή υπηρεσιών μόνο για την αντιμετώπιση του «επείγοντος», απαγορεύοντας την όποια παροχή σε καταστάσεις «μη επείγουσες».(1)

Στον τομέα της ψυχικής υγείας, οι ιδιαίτερες ανάγκες των ατόμων από διαφορετικές εθνότητες και κουλτούρες αγνοούνται τόσο στο επίπεδο της έρευνας, όσο και σε αυτό της «κλινικής» προσέγγισης και της παροχής υπηρεσιών.

Στην πλειοψηφία των περιπτώσεων, ένας μετανάστης ή πρόσφυγας (συνήθως «χωρίς χαρτιά») έρχεται σε επαφή με την υπηρεσία ψυχικής υγείας (συνήθως μια νοσοκομειακή μονάδα) όταν το «πρόβλημά» του «ξεπεράσει τα όρια» - όταν πάρει ακραίες μορφές και γίνει ορατό, ενοχλητικό και διαταρακτικό - οπότε κινητοποιούνται οι διωκτικές αρχές για τη διαδικασία της αναγκαστικής νοσηλείας.

ΑΝΑΜΕΣΑ ΣΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΚΕΝΟ ΚΑΙ ΤΗΝ ΠΑΝΤΕΛΗ ΕΛΛΕΙΨΗ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ

Ένα από τα συνηθέστερα προβλήματα που προκύπτουν κατά τη διάρκεια της επαφής με την υπηρεσία (συχνά για όλη τη διάρκεια της φροντίδας/νοσηλείας) είναι η εξαιρετικά δυσχερής, ή και πλήρης, αδυναμία επικοινωνίας λόγω του ότι, ούτε ο χρήστης, ούτε ο λειτουργός της υπηρεσίας γνωρίζουν ο ένας τη γλώσσα του άλλου και μεταφραστές δεν είναι συνήθως διαθέσιμοι. Δεν αναφερόμαστε στη δυνατότητα «μετάφρασης» των χαρακτηριστικών της διαφορετικής κουλτούρας, αλλά στην ίδια τη στοιχειώδη γλωσσική επικοινωνία (ιδιαίτερα όταν το άτομο δεν μιλάει καμιά από τις πιο συχνά χρησιμοποιούμενες γλώσσες, συνήθως αγγλικά)

Πολύ συχνά, είναι δύσκολο να βρεθούν συγγενείς ή φίλοι, ενώ γρήγορα εξαντλούνται και τα όποια (συχνά ασθενή) υποστηρικτικά συστήματα ομοεθνών, με τρόπο που η έξοδος (ή, ενίοτε, η φυγή) από τη μονάδα νοσηλείας να ισοδυναμεί με βουτιά σ΄ ένα κοινωνικό κενό και αδυναμία ανάκτησης της επαφής.

Ακόμα και στην περίπτωση που υπάρχει μια μακρόχρονη παραμονή στην Ελλάδα και άδεια νόμιμης παραμονής, εργασία και κάποιες κοινωνικές σχέσεις, αρκεί ένα ψυχωτικό επεισόδιο για να έλθει στην επιφάνεια η κοινωνική απομόνωση του ατόμου (ο ασθενής χαρακτήρας, ή και η ανυπαρξία υποστηρικτικών συστημάτων), που μπορεί να οδηγήσει στην πλήρη αποσταθεροποίηση των όρων της προσωπικής και κοινωνικής ύπαρξής του (ιδιαίτερα όταν χάνει την εργασιακή του ικανότητα, τον ουκ άνευ όρο για την όποια «αποδοχή», ακόμα και την πιο απάνθρωπα εκμεταλλευτική, στη χώρα υποδοχής). Συχνά, η μόνη ανοιχτή «διέξοδος» είναι ο δρόμος της επιστροφής, χωρίς κανένα από τα ζητήματα που οδήγησαν στην αναγκαστική μετανάστευση από την πατρίδα του/της να έχει λυθεί.

ΔΙΑΔΡΟΜΕΣ ΠΕΡΙΠΛΑΝΗΣΗΣ ΚΑΙ ΑΔΙΕΞΟΔΩΝ

Ας δούμε μερικές διαδρομές:

-Φτάνει από τις Φιλιππίνες και τον υποδέχεται η μητέρα του, που είχε ήδη έλθει πριν από αυτόν. Μετά από λίγο παντρεύεται με ομοεθνή του, ήδη νόμιμη μετανάστρια και αποκτούν ένα παιδί. Δουλεύει σκληρά για 12 χρόνια, χωρίς να καταφέρει, μέχρι τέλους, να γίνει «νόμιμος». Πίνει βαθμιαία όλο και πιο πολύ, σταματά να εργάζεται και ξεσπά σε μια ψυχωτική αντίδραση που τον οδηγεί, μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα, δυο φορές στο ψυχιατρείο. Η οικογένεια μπαίνει σε κρίση, «ζητά» να γυρίσει στην πατρίδα του. Μιλά λίγα αγγλικά και ακόμα λιγότερα ελληνικά. Η επικοινωνία γίνεται με θραύσματα φράσεων και νοημάτων και αναπόφευκτα στη βάση των ψυχονοητικών και πολιτιστικών σχημάτων με τα οποία οι έλληνες λειτουργοί έχουν μάθει να επικοινωνούν με άτομα της ίδιας με αυτούς κουλτούρας

-Ερχεται από την Ινδία, μετανάστης «χωρίς χαρτιά». Λειτουργεί καλά όσο μπορεί και εργάζεται (σε επαρχιακή πόλη) και είναι αποδοτικός στο αφεντικό του, που τον στηρίζει και τον συμπαθεί. Παθαίνει ένα ψυχωτικό επεισόδιο, στα πλαίσια του οποίου του συμβαίνει ένα τροχαίο ατύχημα, κατά το οποίο τραυματίζεται και, όταν παρέρχεται το επεισόδιο, δεν μπορεί, πλέον, να εργαστεί λόγω του τραυματισμού του. Παραμένοντας χωρίς χαρτιά, δεν μπορεί να ταξιδέψει σε άλλη ευρωπαϊκή χώρα (ανταποκρινόμενος σε πρόσκληση των εκεί νόμιμα εγκατεστημένων συγγενών του) και, αν πάρει εξιτήριο, κινδυνεύει να συλληφθεί και να απελαθεί. Ετσι φιλοξενείται σε μια στεγαστική δομή ψυχιατρείου μέχρις ότου γίνει δυνατή μια ασφαλής μετακίνησή του προς ένα επίσης ασφαλές και υποστηρικτικό (και για την ψυχική του υγεία) περιβάλλον.

Από τη Βαγδάτη, όπου από 15 χρονών δουλεύει σε κάποιες φυλακές της πόλης. Το 1998 αρχίζει την περιπλάνηση από την Ιορδανία, όπου πηγαίνει ως παράνομος μετανάστης, συλλαμβάνεται, φυλακίζεται, επαναπροωθείται στη Βαγδάτη, όπου φυλακίζεται γιατί είχε φύγει παράνομα («όλη η Βαγδάτη είναι φυλακή», λέει) και μετά ξαναφεύγει διαδοχικά για Ιορδανία, Λίβανο και Λιβύη, όπου μαζεύει κάποια χρήματα με τα οποία πληρώνει πανάκριβα το ταξίδι για την Ελλάδα, όπου, στη Ρόδο, (στ΄ ανοιχτά της οποίας τον αποβιβάζουν), συλλαμβάνεται, παίρνει άδεια εξάμηνης παραμονής και φτάνει στην Αθήνα, απ΄ όπου φεύγει για Γερμανία, όπου ζητάει πολιτικό άσυλο. Η αίτηση απορρίπτεται και «επαναπροωθείται» στην χώρα από όπου είχε φτάσει εκεί, δηλαδή, την Ελλάδα, όπου, όταν φτάνει στο αεροδρόμιο, συλλαμβάνεται και φυλακίζεται. Στη φυλακή «κλείνεται στον εαυτό του» και «δεν τρώει». Τον μεταφέρουν αρχικά στο Δρομοκαϊτειο και μετά μερικές μέρες στο ΨΝΑ. Αφηγείται όλη αυτή την ιστορία με τα σπασμένα αγγλικά του, συνέρχεται, διαμένει για ένα διάστημα σ΄ ένα ξενώνα του ΨΝΑ μέχρις ότου οι παράλληλες ενέργειες που γίνονται για προσωρινή άδεια παραμονής καρποφορούν και φεύγει.

Ερχεται πριν επτά χρόνια από το Πακιστάν, αφήνοντας πίσω τη μητέρα και τη γυναίκα του και δουλεύει σε δύο εταιρείες επί σειρά ετών χωρίς προβλήματα. Εχει διαβατήριο και αποκτά «νόμιμα χαρτιά». Μετά τρία χρόνια γυρίζει για λίγο στο Πακιστάν και στη γυναίκα του, η οποία μένει έγκυος. Γεννάει ένα παιδί, το οποίο, όμως, αυτός δεν καταφέρνει να δει ποτέ, γιατί αυτό πεθαίνει, το περασμένο καλοκαίρι, σε ηλικία τριών ετών, από άγνωστη σ΄ αυτόν αιτία. Ο ίδιος, όταν ήταν τριών ετών, είχε χάσει τον πατέρα του σε ατύχημα στη Λιβύη όπου εργαζόταν. Λίγο μετά το θάνατο του παιδιού αφήνει τη δουλειά που είχε, κάνει μεγάλη χρήση αλκοόλ (είχε ιστορικό χρήσης τοξικών ουσιών και μια σχετική μ΄ αυτό νοσηλεία στην πατρίδα του) και τελείως αποδιοργανωμένος, πηγαίνει στο ψυχιατρείο για νοσηλεία. Σε διάστημα 8 μηνών νοσηλεύεται τρεις φορές.

Κάθε φορά που βγαίνει από το ψυχιατρείο, είναι τελείως μόνος και αδέκαρος, πίνει πολύ (ίσως παίρνει και άλλες ουσίες). Το αδιέξοδο είναι πλήρες : υπάρχουν κάποιοι φίλοι ομοεθνείς, αλλά δεν μπορεί να στηριχτεί σ΄ αυτούς. Αμφιταλαντεύεται ανάμεσα στην επιστροφή στην πατρίδα του και στην αναζήτηση εργασίας κάτι στο οποίο δυσκολεύεται, αφού έχει χάσει το διαβατήριό του. Ολο αυτό το διάστημα μιλά για την ιστορία του (με τα σπασμένα ελληνικά του) παρεμβάλλοντας μερικές ασάφειες και αποκρύψεις, καθώς, προσπαθώντας να αποσπάσει συμπάθεια και στήριξη, παραλείπει ό,τι φοβάται ό,τι θα του στερήσει αυτή τη στήριξη. Με όλα τα ενδεχόμενα για το μέλλον ανοιχτά, φιλοξενείται σ΄ ένα ψυχιατρικό ξενώνα. Τα θραύσματα της βιογραφίας που αφηγείται, αποκτούν μια κάποια συνοχή και συγκρότηση όταν γίνεται, εν τέλει, κατορθωτό να μεσολαβήσει ένα μέλος της πακιστανικής κοινότητας, τόσο με τη μετάφραση της (πιο ουσιαστικής, άμεσης και με περισσότερη εμπιστοσύνη) συνομιλίας που έχει μαζί του στη γλώσσα τους, όσο και με τη δέσμευση για περαιτέρω παροχή βοήθειας στη διευθέτηση εκκρεμών υποθέσεών του.

-Είναι Ρωσίδα, 12 χρόνια στη Ελλάδα, νόμιμη, εργάζεται, παντρεύεται δυο φορές και βρίσκεται, δυο χρόνια μετά το θάνατο του δεύτερο συζύγου, στο δρόμο ύστερα από έξωση, αναστατωμένη και αποδιοργανωμένη και με ένα έντονο διωκτικό παραλήρημα. Μιλάει αρκετά καλά ελληνικά και, όσο συνέρχεται, συνειδητοποιεί ότι δεν έχει κανένα συνταξιοδοτικό δικαίωμα, ούτε από τον αποθανόντα σύζυγο, ούτε από τις δικές της ασφαλιστικές εισφορές (τα ένσημά της είναι πολύ λίγα). Βρίσκεται τελείως ξεκρέμαστη και μόνη λύση είναι να επιστρέψει στην πατρίδα της, σε συγγενείς με τους οποίους, ήδη από το παρελθόν, δεν διατηρούσε καλές σχέσεις.

Η πρεσβεία της χώρας της δεν αναλαμβάνει τα έξοδα επιστροφής (όπως, συνήθως, συμβαίνει σ΄ αυτές τις περιπτώσεις, με όλες τις πρεσβείες) και το αντίτιμο του εισιτηρίου μαζεύεται με έρανο από εκκλησιαστικούς φορείς της περιοχής στην Αττική όπου ζούσε. Όταν φεύγει, δεν υπάρχουν παρά μόνο δυο βαλίτσες ρούχα, καθώς τα υπόλοιπα υπάρχοντά της έχουν χαθεί λόγω των συνθηκών που έγινε η έξωση. Σε επικοινωνία μαζί της μετά από εννιά μήνες, εξακολουθούσε να είναι καλά και να προσπαθεί να μαζέψει χρήματα για να γυρίσει στη Ελλάδα?.

ΣΥΝΤΟΜΟΣ ΧΑΡΤΗΣ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΑ ΕΥΑΙΣΘΗΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ : «ΕΡΗΜΗ ΧΩΡΑ»

Κι΄ όμως, υπηρεσίες που να είναι σε θέση ν΄ απαντήσουν σ΄ αυτές τις ανάγκες ελλείπουν παντελώς. Εκτός από ένα ιατρείο στο Αιγινήτειο, που απευθύνεται σε άτομα άλλων εθνοτήτων (με χαρακτήρα πιο πολύ πρωτοβουλίας, παρά οργανωμένο σε θεσμική και σφαιρική βάση) και μια υπηρεσία του ΚΕΘΕΑ (που απευθύνεται πιο πολύ σε τοξικοεξαρτημένους), δεν υπάρχει καμιά υπηρεσία ψυχικής υγείας στο ΕΣΥ που να έχει τα μέσα για την αντιμετώπιση της πολυπλοκότητας που αντιπροσωπεύει

«ένας μετανάστης με σοβαρά προβλήματα ψυχικής υγείας».* Δεν υπάρχει καμιά εκπαίδευση των λειτουργών (όλων των ειδικοτήτων) στη φύση των προβλημάτων ψυχικής υγείας ατόμων τα οποία είναι φορείς μιας άλλης εθνικής ταυτότητας, ώστε ν΄ αποκτήσουν μιαν ικανότητα για «ακρόαση» του «άλλου» και μια θεραπευτική προσέγγιση ευαίσθητη στην πολιτισμική ιδιαιτερότητα.

Θεωρούμε, επομένως, ότι η ανάδειξη της διεθνούς εμπειρίας, έρευνας και πρακτικής στην προσέγγιση των ατόμων (μεταναστών και προσφύγων) με προβλήματα ψυχικής υγείας, που προέρχονται από κουλτούρες και εθνότητες διαφορετικές από αυτές της χώρας υποδοχής, μπορεί να καταστεί χρήσιμη και ν΄ αξιοποιηθεί, αφενός στην έρευνα και αφετέρου στην οργάνωση των κατάλληλων υπηρεσιών και στην Ελλάδα.

ΜΕΡΙΚΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΤΗΣ ΔΙΑΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΗΣ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗΣ

Η έρευνα διεθνώς για τις ψυχολογικές επιπτώσεις της μετανάστευσης και της προσφυγιάς στην ψυχική υγεία έχει φέρει στην επιφάνεια ένα πλούτο δεδομένων που δείχνουν ότι η επίδραση των διαδικασιών της μετανάστευσης, τα μετέπειτα βιώματα του ρατσισμού (τόσο ως ατομικής και κοινωνικής στάσης, όσο και ως θεσμικού ρατσισμού), η μειονεκτική κοινωνικο-οικονομική θέση, η επισφαλής (και συχνά ανασφάλιστη) εργασία, οι διακρίσεις στην εκπαίδευση και στη γειτονιά, η διάσταση ανάμεσα στις κοινωνικές, εκπαιδευτικές και οικονομικές προσδοκίες και στα αποτελέσματα, όλα αυτά παίζουν ρόλο στην εμφάνιση ψυχικών διαταραχών - παρόλο που ενίοτε τα ευρήματα είναι αποσπασματικά και αντιφατικά.

Η λεγόμενη διαπολιτισμική (ή συγκριτική) ψυχιατρική αναπτύχθηκε ως η μελέτη των σχέσεων ανάμεσα στην ψυχική διαταραχή και στις ψυχολογικές ιδιαιτερότητες και τα χαρακτηριστικά των λαών, της κουλτούρας και της κοινωνίας εντός της οποίας αναδύεται και των αλληλεπιδράσεων ανάμεσα σε διάφορους παράγοντες που πηγάζουν από αυτά.

Η συγκριτική ψυχιατρική λειτουργεί συνήθως σε ακαδημαϊκό επίπεδο, αλλά πολλά από τα ευρήματα που έχει φέρει στην επιφάνεια είναι εκ των ουκ άνευ για την κατανόηση των βιωμάτων και των αναγκών των ατόμων από διαφορετικές εθνικές ομάδες και κουλτούρες. Αυτό καθιστά επιβεβλημένη την αξιοποίηση και την πρακτική τους εφαρμογή στην οργάνωση και παροχή υπηρεσιών ψυχικής υγείας σε ξένους μετανάστες και πρόσφυγες και γενικότερα, σε εθνικές ομάδες διαφορετικές από αυτήν στην οποία ανήκει ο λειτουργός που είναι εντεταλμένος να προσφέρει υπηρεσία. Χωρίς μια τέτοια προσέγγιση, ο λειτουργός που δουλεύει στο πλαίσιο * μιας «μοναδικής κουλτούρας και κοινωνίας», με εργαλεία που έχουν προέλθει στο πλαίσιο αυτής της κουλτούρας, θα απωλέσει μια σειρά από παράγοντες εξαιρετικής σημασίας, πράγμα που κινδυνεύει να τον οδηγήσει σε χονδροειδή σφάλματα.

Ο ρόλος της κουλτούρας, αφενός στο να ρίχνει φως και αφετέρου ν΄ αποτελεί το όχημα της ψυχοπαθολογίας του πάσχοντος υποκειμένου, πρέπει να κατανοηθεί στο πλαίσιο του ιδιαίτερου κοινωνικού και υπαρξιακού του πεδίου. Οι διαδρομές προς την αναζήτηση βοήθειας και φροντίδας εξαρτώνται από έναν αριθμό παραγόντων που περιλαμβάνουν, εκτός από την κουλούρα, την πρόσβαση στις υπηρεσίες, την ύπαρξη ή τη διαθεσιμότητα υπηρεσιών, καθώς και τρόπους επικοινωνίας τέτοιους που να κάνουν ικανούς τους χρήστες, τις οικογένειές τους και αυτούς, γενικότερα, που τους φροντίζουν, να κατανοούν τους στόχους, τα μέσα και τις διαδικασίες των υπηρεσιών και των θεραπευτικών προτάσεων και μεθόδων. Ο τρόπος έκφρασης, το «ιδίωμα» της δυσφορίας, πρέπει να αναμένεται ότι θα ποικίλει ανάλογα με την εκπαίδευση, την κοινωνική τάξη, τους πολιτιστικούς παράγοντες, την ήδη κεκτημένη γνώση και εμπειρία.(2) Αυτό σημαίνει ότι ο επαγγελματίας ψυχικής υγείας πρέπει να έχει επίγνωση των κινδύνων άλλοτε να υπερεκτιμήσει και άλλοτε να αγνοήσει...

Προκειμένου να είναι κανείς σε θέση ν΄ αναγνωρίζει την ψυχοπαθολογία, πρέπει να γνωρίσει τους ορισμούς του κανονικού και του μη κανονικού στην κοινωνία από την οποία προέρχεται το άτομο. Γιατί είναι αυτό, που μέσα σε μια κοινότητα γίνεται αποδεκτό και θεωρείται ως κανονικό, ή ως μη κανονικό, που επιτρέπει στους «ειδικούς» να φτάνουν σε μια συμφωνία πάνω σε κανονικότητες φαινομενολογικής ή στατιστικής φύσης.(3)

Η κουλτούρα έχει μια «παθοπλαστική» επίδραση πάνω στην ψυχοπαθολογία. Για παράδειγμα, τα παραληρήματα και τα περιεχόμενα των ψευδαισθήσεων μπορούν να τροποποιούνται σύμφωνα με τις επικρατούσες πολιτιστικές και κοινωνικές νόρμες. Γνωρίζουμε, πχ, ότι το περιεχόμενο των διωκτικών παραληρημάτων (οι διωκτικοί μηχανισμοί κλπ ) αλλάζουν στη διάρκεια του χρόνου ανάλογα με τις επικρατούσες κοινωνικοπολιτικές συνθήκες. Η κουλτούρα, όπως και οι διάφοροι κοινωνικοί παράγοντες, μπορεί να επηρεάσει την ψυχοπαθολογία στο σύνολό της, τα συμπτώματα όπως εμφανίζονται στο άτομο, αλλά και την ίδια την επικράτηση (incidence) διαφόρων διαταραχών.(4)

Η γλώσσα που ομιλείται, αντανακλά τις ανησυχίες και τα ενδιαφέροντα μιας πολιτιστικής ομάδας και ορισμένες λέξεις μπορεί να έχουν μια ειδική σημασία σε κάποιες κουλτούρες. Δεδομένου ότι διαφορετικές κουλτούρες δίνουν διαφορετική έμφαση σε διαφορετικά πράγματα που σχετίζονται με την επιβίωσή τους, ο λειτουργός πρέπει να είναι ευαίσθητος στις ιδιαίτερες πολιτιστικές σημασίες των εκφράσεων, αν πρόκειται να καταλάβει την ιδιωματική γλώσσα της δυσφορίας.

Γνωρίζουμε ότι η όλη διαγνωστική διαδικασία στην ψυχιατρική βασίζεται πάνω στην παρατήρηση και την αξιολόγηση της συμπεριφοράς των ανθρώπων, καθώς και των όσων οι ίδιοι οι προσερχόμενοι στις υπηρεσίες αναφέρουν για τα συναισθήματά τους και τις σκέψεις τους. Ο ρόλος που παίζουν οι πολιτιστικοί παράγοντες είναι, επομένως, προφανής. Η εκπαίδευση των λειτουργών, στη βάση της οποίας λειτουργούν στη διαγνωστική και στη θεραπευτική διαδικασία, τους έχει εξοπλίσει με ένα τρόπο σκέψης, ο οποίος περιλαμβάνει αφενός, περιγραφές συμπτωμάτων και τρόπους κατανόησης και αντιμετώπισης της «αρρώστιας» και αφετέρου, μεθόδους εκτίμησης της υποκείμενης ψυχοπαθολογίας και νόσου.** Αυτός ο τρόπος σκέψης είναι διαφορετικός από αυτόν των ασθενών και των συγγενών τους.

Επιπλέον, εκτός από τα παραπάνω, τα νοσολογικά συστήματα που χρησιμοποιεί η δυτική ψυχιατρική είναι ευρωκεντρικά (ή, που είναι το ίδιο, αμερικανοκεντρικά)*** και εκπαιδεύουν τους λειτουργούς, ιδιαίτερα τους ψυχιάτρους, να θεωρούν ότι οι ψυχικές διαταραχές, που συναντούν στους δυτικούς ασθενείς, εμφανίζονται με τον ίδιο ακριβώς τρόπο στους μη δυτικούς και γενικότερα στους λαούς που δεν είναι φορείς της δυτικοευρωπαϊκής ή αγγλοσαξονικής κουλτούρας. (6) Αυτή η αφηρημένα οικουμενική (στην πραγματικότητα, ισοπεδωτική) προσέγγιση δημιουργεί ένα μεγάλο πρόβλημα, καθώς οι ψυχικές διαταραχές που δεν μπορούν να ταυτοποιηθούν ως συμμορφούμενες με τα δυτικά διαγνωστικά συστήματα φαίνεται σαν να μην υπάρχουν. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα που αναφέρει ο Kleinman για τη «νευρασθένεια» των κινέζων ασθενών, στους οποίους τέθηκε η διάγνωση της «μείζονος κατάθλιψης», επειδή πληρούσαν κάποια από κριτήριά της, σύμφωνα με το DSM III και στους οποίους χορηγήθηκαν αντικαταθλιπτικά, που βελτίωσαν κάπως τη διάθεση χωρίς, όμως, να έχουν καμιά επίδραση στη λειτουργικότητα γεγονός που δείχνει ότι υπήρχαν άλλοι παράγοντες που έπαιζαν πιο σημαντικό ρόλο στην κοινωνική λειτουργικότητα και ότι, εν πάσει περιπτώσει, η κινεζική «νευρασθένεια» δεν ταυτίζεται με τη δυτική «μείζονα κατάθλιψη».(7)

Η ΔΙΑΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΗ ΑΠΟΣΤΑΘΕΡΟΠΟΙΗΣΗ ΤΩΝ ΠΑΓΙΩΜΕΝΩΝ ΝΟΣΟΛΟΓΙΚΩΝ ΟΝΤΟΤΗΤΩΝ: ΤΟ «ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ» ΤΗΣ ΣΧΙΖΟΦΡΕΝΕΙΑΣ

Στη Βρετανία, ανάγλυφο παράδειγμα και από τα πλέον συζητημένα, είναι αφενός, η πολύ υψηλότερη του αναμενομένου επίπτωση (incidence) της σχιζοφρένειας στους δεύτερης γενιάς μετανάστες Αφροκαραϊβικής προέλευσης (African-Caribbeans) - διπλάσια από αυτή των λευκών ανδρών και γυναικών της φιλοξενούσας χώρας και πολύ υψηλότερη από αυτή που αναφέρεται ότι επικρατεί στην Καραϊβική - και αφετέρου, η προκατειλημμένη και εξαιρετικά πιο βίαιη αντιμετώπιση των ασθενών αυτών, από αυτή των λευκών με αντίστοιχα χαρακτηριστικά ψυχοπαθολογίας και συμπεριφοράς.(8)

Οι μετανάστες αυτοί είχαν πολύ υψηλότερα ποσοστά αναγκαστικής νοσηλείας, ενώ είχαν πολύ λιγότερες πιθανότητες να διατηρήσουν ακολούθως εθελοντική επαφή με την υπηρεσία. Βρίσκει κανείς πολύ περισσότερους μαύρους στα ψυχιατρεία και στις στεγαστικές δομές, ενώ οι μαύροι υπεραντιπροσωπεύονται, επίσης, στον πληθυσμό των ψυχιατρικών νοσηλευτικών μονάδων που υφίσταται περιοριστικά μέτρα (καθήλωση και απομόνωση), ανεξαρτήτως διάγνωσης. Επίσης, παρατηρείται ότι στον πληθυσμό των ασθενών που ορίζονται ως «μη βίαιοι» και οι οποίοι είναι είτε υπό επίσημο περιορισμό, είτε σε πτέρυγα ασφαλείας, υπάρχει σημαντική υπεραντιπροσώπευση των προερχομένων από την Καραϊβική.(9)

Μια σειρά από μελέτες υπογραμμίζουν ότι τα υψηλότερα ποσοστά ψύχωσης στα άτομα Αφροκαραϊβικής προέλευσης είχαν να κάνουν με το status της «εθνικής μειονότητας» και όχι με το γεγονός ότι τα άτομα αυτά ανήκαν σε μιαν ιδιαίτερη εθνότητα. (10)

Ο Bhugra τονίζει ότι αυτά τα δεδομένα αποκλείουν την όποια γενετική εξήγηση(11) και θεωρεί ότι επιβεβαιώνουν ότι το υψηλό ποσοστό ανεργίας των μεταναστών Αφροκαραϊβικής προέλευσης στη Βρετανία είναι ο βασικός κοινωνικός παράγοντας που θα μπορούσε να συμβάλλει στο να καταστήσει το άτομο ευάλωτο στην ανάπτυξη σχιζοφρένειας. (12)

Η μειωμένη προστασία από την επίδραση στρεσογόνων παραγόντων αυτού του είδους οφείλεται μάλλον στα μειωμένα κοινωνικά δίκτυα και στα κοινωνικά εμπόδια που συναντούν οι πληθυσμοί των εθνικών μειονοτήτων. Η μικρότερη επίπτωση της σχιζοφρένειας στην Καραϊβική εξηγείται από την ύπαρξη εκεί μεγαλύτερων και πιο συνεκτικών κοινωνικών δικτύων. Σε καταστάσεις έστω και λίγο μη οικείες μπορεί κάποιος να γίνει πιο καχύποπτος και αυτό μπορεί να ωθήσει ανθρώπους που είναι κάπως παρανοϊκοί, να γίνουν ψυχωτικοί. (13)

Συνοψίζοντας τη συζήτηση στη Βρετανία, ένα άρθρο του BBC News (7 Δεκέμβρη 2001) υπογράμμιζε ότι το στρες που οδηγεί στην ανάπτυξη ψυχωτικών διαταραχών, προκαλείται από τις «ανοιχτές διακρίσεις, από τον θεσμοθετημένο ρατσισμό και την έκδηλη αποξένωση και απομόνωση». Σύμφωνα με την επιγραμματική δήλωση του L. Appleby, Εθνικού Διευθυντή Ψυχικής Υγείας στη Βρετανία, «το σύστημα ψυχικής υγείας είναι θεσμικά ρατσιστικό». (14)

Πέραν αυτού, όμως, έχει αποδειχτεί ότι η διάγνωση της σχιζοφρένεια μπαίνει υπερβολικά συχνά όταν πρόκειται για μαύρους. Θεωρείται, δηλαδή,. ότι η υπερβολικά συχνή διάγνωση της σχιζοφρένειας (όπως και της ψύχωσης από κάνναβη, που τείνει να αμφισβητείται) θα μπορούσε να είναι το αποτέλεσμα της πρόωρης απόδοσης μιας διαγνωστικής ετικέτας σε μια δυσφορία μη ειδικού χαρακτήρα, ή σε διάφορες συναισθηματικές καταστάσεις.(15)

Σύμφωνα με μιαν άλλη μελέτη στη Βρετανία (16) σχετικά με τη διάγνωση της σχιζοφρένειας, οι διαγνώσεις της σχιζοφρένειας, όταν γίνονται για ομάδες μεταναστών, «συχνά μεταφέρουν την έλλειψη κατανόησης των γιατρών μάλλον, παρά την παρουσία παθογνωμονικών συμπτωμάτων», με τα οποία αυτή η αντίδραση αναγνωρίζεται από τους βρετανούς ψυχιάτρους. Οι ασθενείς φαίνεται ότι θεωρούνται ακατανόητοι λόγω του πολιτιστικού τους περιβάλλοντος». Αυτό που τονίζεται εδώ είναι ο σημαντικός ρόλος των αντιλήψεών μας για το παράλογο στις κρίσεις που κάνουμε για την τρέλα.

Σύμφωνα με τους συγγραφείς αυτούς, αν ο λειτουργός ενδιαφερθεί να γνωρίσει την κουλτούρα του άλλου και την προσωπική του εμπειρία, είναι δυνατό να κατανοήσει πολλά από αυτά που, διαφορετικά, θα φαίνονται σαν ανεξήγητος παραλογισμός. Επιπλέον, τονίζουν, υπάρχει πάντα μια συσχέτιση ανάμεσα στην προσωπική εμπειρία και τις πολιτιστικές αντιλήψεις, που δεν είναι τυχαία, που σχετίζεται με τα συμφέροντα της ομάδας ως συνόλου (ή ορισμένων κυριάρχων στρωμάτων της) και η οποία μπορεί να κατανοηθεί ιστορικά.(17)

Το συμπέρασμα είναι ότι η φαινομενικά ακατανόητη συμπεριφορά, η οποία θα μπορούσε να οδηγήσει στη διάγνωση της σχιζοφρένειας, μπορεί να γίνει κατανοητή με μιαν ενδελεχή εξέταση των πολιτιστικών πεποιθήσεων και πρακτικών (πχ σχετικά με την συμπεριφορά των πνευμάτων, ή τρόπους με τους οποίους αποκρούονται οι απειλές) και προσωπικών εμπειριών (φυλετικές διακρίσεις, οικογενειακές διαμάχες, σύγκρουση ανάμεσα στις αξίες της παλιάς και της νέας κουλτούρας κλπ).(18)

Αυτή η ανάλυση δεν αμφισβητεί την ανάγκη να τεθεί, εν τέλει, μια διάγνωση : επικεντρώνει στους όρους και τις προϋποθέσεις της «λανθασμένης διάγνωσης». Η διάγνωση της σχιζοφρένειας διατηρείται για εκείνους τους ανθρώπους που, ύστερα από όλες τις προσπάθειες που έλαβαν υπόψιν παράγοντες φυλετικούς, πολιτιστικούς κλπ, εξακολουθούν να μη γίνονται κατανοητοί. Εξακολουθεί, δηλαδή, να γίνεται αποδεκτό ως ένα από τα κριτήρια για τη διάγνωση της σχιζοφρένιας η κατανόηση που έχει, ή δεν έχει, ένας παρατηρητής, της συμπεριφοράς ενός άλλου ατόμου (19) � αλλά η διαπραγμάτευση αυτού του ζητήματος ξεφεύγει από τους σκοπούς του παρόντος.

Ο ΕΠΙΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΗΣ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑΣ : ΣΥΜΜΟΡΦΩΣΗ ΚΑΙ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ ΣΤΗΝ ΚΥΡΙΑΡΧΗ ΚΟΥΛΤΟΥΡΑ

Περαιτέρω, εκτός από τα προβλήματα της «πρώτης γενιάς» μεταναστών, τα προβλήματα παρανομίας, επισφαλών συνθηκών ύπαρξης κλπ, υπάρχουν και αυτά των από μακρού εγκατεστημένων μεταναστών της «δεύτερης γενιάς» κλπ. Είναι οι ψυχολογικές επιπτώσεις του επιπολιτισμού και της προσαρμογής του ατόμου, που εκφράζεται ως συμμόρφωση με την κυρίαρχη κουλτούρα ή ως αντίδραση και απόσυρση από τη νέα κουλτούρα.(20)

Η συμμόρφωση μπορεί να εμφανιστεί, σε ατομικό ή ομαδικό επίπεδο, ως αφομοίωση στην κυρίαρχη κουλτούρα (assimilation) ή ως ενσωμάτωση (integration) σ΄ αυτή (με διατήρηση και των δύο ταυτοτήτων - bicultural). Η απόρριψη μπορεί να οδηγήσει είτε στη συγκρότηση μιας ανεξάρτητης ταυτότητας, είτε σε μια περιθωριοποιημένη ζωή, με την προσκόλληση στην κουλτούρα του τόπου καταγωγής. Αλλοτε το άτομο υποφέρει από την οδυνηρή ταλάντευση ανάμεσα στις δύο ταυτότητες και άλλοτε επιλέγει την απομάκρυνση και από τις δυο κουλτούρες, σε μια προσπάθεια ν΄ αποφευχθεί η ψυχοφθόρα σύγκρουση.(21) Είναι σημαντικό, τόσο οι ερευνητές όσο και οι λειτουργοί της ψυχικής υγείας να είναι σε θέση να κατανοούν αυτές τις διαδικασίες και τις επιπτώσεις που έχουν στην ψυχική υγεία.

Η εθνική ταυτότητα δεν είναι (όπως συχνά συμβαίνει να αντιμετωπίζεται) μια σταθερή κατηγορία, στην οποία προσκολλώνται οι άνθρωποι. Είναι, μάλλον, μια διαδικασία διαμέσου της οποίας τα άτομα αναζητούν μιαν ομαδική ταυτότητα.(22) Αυτή η ταυτότητα χρησιμοποιείται εν συνεχεία για τη διεκδίκηση της ικανοποίησης των αναγκών τους και για τη διατήρηση της αίσθησης του «ανήκειν» απέναντι στις δυσκολίες που συναντούν.

Πριν τη μετανάστευση, ακόμα και στην περίπτωση που είχαν την ευκαιρία να σκεφτούν την εθνική τους ταυτότητα, είναι πιθανό ότι αντιμετώπιζαν την ταυτότητά τους περισσότερο ως άνδρες, γυναίκες, έφηβοι, νέοι, ενήλικες, με όλες τις εντάσεις που προκύπτουν από το πώς τους αντιμετωπίζουν οι άλλοι και πώς οι ίδιοι αισθάνονται. Η μετανάστευση έχει ως αποτέλεσμα την εντατικοποίηση των συγκρούσεων ταυτότητας, φέρνοντας στο προσκήνιο ζητήματα πολιτιστικών διαφορών, την αίσθηση του «ανήκειν» ή της αποξένωσης, την αίσθηση της αξίας του εαυτού και της συμμετοχής στην κοινωνική ομάδα.

Επιπλέον, ο κοινωνικός αποκλεισμός και η καταπίεση μπορούν να ενώσουν ομάδες που, σε διαφορετική περίπτωση, τα άτομα που τις αποτελούν, θα είχαν πιο χαλαρή σχέση μεταξύ τους. Η μετανάστευση είχε ως αποτέλεσμα την βίωση εξαιρετικά δύσκολων συνθηκών ζωής και στέγασης, φτώχεια, προβλήματα υγείας, δυσκολία στην πρόσβαση σε υπηρεσίες με τις οποίες δεν είναι εξοικειωμένοι, απομόνωση από την κυρίαρχη κοινότητα και στερεοτυπικές αναπαραστάσεις του εαυτού. Οι αναπαραστάσεις αυτές περιλαμβάνουν τη φυλετική «κατωτερότητα», τα «παράξενα» φαγητά και ενδύματα, καθώς και τα «παράξενα» έθιμα που ο πληθυσμός της χώρας υποδοχής δεν καταλαβαίνει, υποτιμά, ή δεν καλοδέχεται. Είναι σαφές ότι η μετανάστευση καθεαυτή και οι συνέπειές της αποτελούν μια σειρά από στρεσογόνους παράγοντες.

Όλα αυτά έχουν μια τεράστια σημασία γι΄ αυτό που ονομάζουμε «μια επιτυχημένη θεραπευτική συνάντηση», προϋπόθεση της οποίας είναι προφανώς η επιδίωξη της αμοιβαιότητας στην κατανόηση. Δεν είναι καθόλου σίγουρο ότι ο ασθενής που προσέρχεται στις υπηρεσίες και προέρχεται από μια εθνική μειονότητα μεταναστών ή προσφύγων, θα δει με εμπιστοσύνη το ψυχιατρικό σύστημα. Δεδομένου, μάλιστα, ότι η ψυχιατρική πρακτική είναι ένας τρόπος νομιμοποίησης της καταστολής των μη κανονικών συμπεριφορών, που μπορεί να αποτελέσουν απειλή για την κοινωνική τάξη και επομένως οι λειτουργοί ψυχικής υγείας αντιπροσωπεύουν τον κοινωνικό έλεγχο, είναι σημαντικό, για να καταστεί δυνατή η ανάπτυξη μιας θεραπευτικής σχέσης πάνω σε ισότιμη βάση, οι λειτουργοί να μεριμνούν για την ανάπτυξη των όρων λειτουργίας των υπηρεσιών και μιας κουλτούρας που υπερβαίνει το μοντέλο του ιδρυματικού εγκλεισμού και του κοινωνικού ελέγχου. Η δυνατότητα επιβολής της αναγκαστικής νοσηλείας και θεραπείας, που στέλνει ένα συγκεκριμένο μήνυμα σ΄ ολόκληρη την κοινωνία, μπορεί να λειτουργεί πολύ πιο απειλητικά για τα μέλη των εθνικών μειονοτήτων.(23)

ΓΚΡΕΜΙΣΜΑ ΤΩΝ ΔΙΑΧΩΡΙΣΤΙΚΩΝ ΓΡΑΜΜΩΝ ΕΛΕΥΘΕΡΗ ΔΙΕΛΕΥΣΗ ΟΛΩΝ ΤΩΝ ΣΥΝΟΡΩΝ : ΤΟ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΟ ΘΕΜΕΛΙΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ

Επομένως, ένα σύστημα ψυχικής υγείας ευαίσθητο απέναντι στα προβλήματα των μεταναστών και των προσφύγων είναι ένα σύστημα που υπερβαίνει το νοσοκομειοκεντρικό μοντέλο του ιδρυματικού εγκλεισμού προς την κατεύθυνση διαδικασιών, σχέσεων και υπηρεσιών που ευοδώνουν τη χειραφέτηση των υποκειμένων.

Σ΄ αυτή την εποχή, της όψιμης καπιταλιστικής παγκοσμιοποίησης, τα σύνορα καταργούνται μόνο όταν πρόκειται για τη λειτουργία της παγκόσμιας «ελεύθερης αγοράς» των εμπορευμάτων και για τις υπερταχείες κερδοσκοπικές μετακινήσεις του χρηματιστικού κεφαλαίου. Μετατρέπονται, όμως, σε φρούρια (σε τείχη και τοίχους) όταν πρόκειται για την ελεύθερη μετακίνηση των εκατοντάδων εκατομμυρίων απόκληρων της παγκοσμιοποίησης, στερημένων, πεινασμένων, διωγμένων και βάναυσα κακοποιημένων. Οταν πρόκειται να βάλουν φραγμούς και ν΄ αναχαιτίσουν τα καραβάνια των μεταναστών και των προσφύγων : «ταξιδιώτες» και πλάνητες σε αναζήτηση στοιχειωδών όρων ασφαλούς αναπαραγωγής της κοινωνικής τους ύπαρξης, σπρωγμένοι από τις συνέπειες της λειτουργίας αυτής ακριβώς της παγκόσμιας αγοράς και αυτών ακριβώς των πυρετωδών μετακινήσεων του χρηματιστικού κεφαλαίου. Αυτές είναι οι μακρο-κοινωνικές ρίζες του ψυχικού πόνου που κουβαλούν μαζί τους τα καραβάνια των μεταναστών και των προσφύγων.

Είναι σαφές ότι η κατοχύρωση των δικαιωμάτων των μεταναστών και των προσφύγων, η καταπολέμηση του ρατσισμού (όχι μόνο στο επίπεδο των ξενοφοβικών αντιδράσεων τοπικών ή ευρύτερων κοινωνικών ομάδων, ή σ΄ αυτό των οργανωμένων ακροδεξιών μειοψηφιών, αλλά και σ΄ αυτό του θεσμικού και του κρατικού ρατσισμού), η νομιμοποίηση όλων των μεταναστών και η αναγνώριση του ασύλου για όλους τους πρόσφυγες, η δημιουργία συνθηκών πραγματικά ελεύθερης μετακίνησης όλων των ανθρώπων διαμέσου όλων των συνόρων, η εξασφάλιση δουλειάς, αξιοπρεπούς εισοδήματος, πλήρους ασφαλιστικής κάλυψης, δημόσιας, δωρεάν και ποιοτικής εκπαίδευσης και υγείας για όλους (έλληνες και ξένους) είναι μερικές από τις πρώτες προϋποθέσεις για ν΄ αρχίσουν ν΄ αντιμετωπίζονται στη ρίζα τους οι πιέσεις που επιδρούν στην ψυχική υγεία των μεταναστών, όπως, άλλωστε και των γηγενών.

ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

* Η μόνη υπηρεσία που απευθύνεται σε άτομα από άλλες εθνότητες και κουλτούρεςείναι αυτή του Ελληνικού Συμβουλίου για τους Πρόσφυγες [σωματείο μη κερδοσκοπικό, συνεργαζόμενο με την Υπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ (UNHCR)], που απευθύνεται «σε άτομα που ζητούν άσυλο και δικαιούνται ν΄ αναγνωριστούν ως πρόσφυγες (επομένως, δεν απευθύνεται σε οικονομικούς μετανάστες) και διαθέτει ένα Κέντρο Ημερήσιας Φροντίδας και Περίθαλψης (που μπορεί να εξυπηρετεί 25 άτομα με προβλήματα ψυχικής υγείας, παρέχοντας υπηρεσίες ψυχιατρικές, ψυχολογικές, διαπολιτισμικής συμβουλευτικής κλπ, σε αιτήματα που αφορούν σε ένα ορισμένο φάσμα διαταραχών και καταστάσεων), ένα Ξενώνα Ψυχοκοινωνικής Αποκατάστασης Προσφύγων και ένα προστατευόμενο διαμέρισμα.

**Σύμφωνα με τον Kleinman,η «αρρώστια» (illness) αναφέρεται στην αντίληψη, στην εμπειρία, στην έκφραση του ασθενή και στους τρόπους αντιμετώπισης των συμπτωμάτων (που προσδιορίζονται, πιθανώς, από κοινωνικούς και πολιτιστικούς παράγοντες), ενώ η «νόσος» (disease) αναφέρεται στον τρόπο που οι λειτουργοί αναπλάθουν την αρρώστια στη βάση των θεωρητικών τους μοντέλων για την παθολογία (5)

***Αυτή, άλλωστε, είναι μια από τις πολλές παθολογίες διαγνωστικών συστημάτων, όπως τα διαδοχικά DSM.

Βιβλιογραφικές αναφορές

1. Σύμφωνα με Εγκύκλιο (2-2-05) του πρώην Υπουργού Υγείας Ν. Κακλαμάνη προς τους προέδρους των ΠΕΣΥ (μετέπειτα ΔΥΠΕ) με θέμα «Υγειονομική Περίθαλψη Αλλοδαπών» (η οποία επιβεβαιώνει και διευκρινίζει ορισμένα σημεία του ΠΔ 266/1999 και του άρθρου 51 του νόμου 2910/2001, του Υπουργού Υγείας επί ΠΑΣΟΚ Αλ Παπαδόπουλου), ιατροφαρμακευτική και νοσοκομειακή περίθαλψη παρέχεται δωρεάν σε αλλοδαπούς μόνο με την προϋπόθεση έχουν αναγνωρισθεί ως πρόσφυγες, έχουν υποβάλλει αίτηση για αναγνώριση προσφυγικής ιδιότητας, έχει εγκριθεί η παραμονή τους για ανθρωπιστικούς λόγους, ή έχει ταχθεί προθεσμία απέλασης, η οποία δεν έχει ακόμα εκπνεύσει.

Πρέπει οι αλλοδαποί που εμπίπτουν σ΄ αυτές τις κατηγορίες να είναι ανασφάλιστοι και οικονομικά αδύναμοι. Αλλά, συνεχίζει η εγκύκλιος, «για αλλοδαπούς μη νόμιμα ευρισκόμενους στην Ελλάδα (όπως είναι ο λαθρομετανάστης) θα παρέχονται οι απαραίτητες υπηρεσίες μόνο σε περιπτώσεις επείγοντος περιστατικού και μέχρι τη σταθεροποίηση της υγείας τους. Δεν θα γίνονται δεκτοί από τις υπηρεσίες υγείας αλλοδαποί αυτής της κατηγορίας για μη επείγοντα περιστατικά». Μάλιστα, μια από τις εγκυκλίους του Αλ. Παπαδόπουλου, όπου περιέχεται αυτολεξεί η παραπάνω παράγραφος, συνεχίζει λέγοντας : «Διευκρινίζεται ότι και στην περίπτωση των αλλοδαπών αυτής της κατηγορίας (δηλ. των μη νομίμων μεταναστών) δεν προβλέπεται η έκδοση βιβλιαρίου οικονομικής αδυναμίας και όταν προσκομίζεται τέτοιο, θεωρείται πλαστό ή μη νομίμως εκδοθέν και ειδοποιείται η φερόμενη ως εκδούσα αρχή. Σε κάθε περίπτωση, ειδοποιούνται από το νοσοκομείο οι κατά τόπους υπεύθυνες Αστυνομικές υπηρεσίες για τις περαιτέρω νόμιμες ενέργειες» (υπογρ. δική μας). Δηλαδή, εντέλει τους γιατρούς, νοσηλευτές κλπ να «καρφώνουν» στην αστυνομία τους μη νόμιμους μετανάστες.

Η ίδια εγκύκλιος του Αλ. Παπαδόπουλου προβλέπει για τα τακτικά (τα μη επείγοντα) περιστατικά της κατηγορίας των νομίμων μεταναστών, που δεν έχουν βιβλιάριο υγείας, ότι προκαταβάλλεται υποχρεωτικά το 50% του προβλεπόμενου κόστους της νοσηλείας, ενώ, σε όλες της περιπτώσεις, τηρείται κανονικά η διαδικασία είσπραξης νοσηλείων». Μέχρι τώρα δεν έχει υπάρξει καμιά επίσημη ανάκληση του περιεχομένου αυτών των εγκυκλίων.

2. Bhugra Dinesh & Bhui Kamaldeep : �Cross-Cultural Psychiatry. A practical guide�. Ed. Arnold, 2001, London.

3. οππ.

4. οππ.

5. Kleinman Arthur: �Rethinking Psychiatry. From Cultural Category To Personal Experience�. Ed. Free Press, 1988.

6. Bhugra Dinesh & Bhui Kamaldeep :οππ

7. Kleinman Arthur : �Patients and Healers in the Context of their Culture�. California Press, 1980.

8. a .Bhugra Dinesh & Bhui Kamaldeep : οππ.

b.Pilgrim David & Rogers Anne : «Κοινωνιολογία της Ψυχικής Υγείας και Ασθένειας». Ελλ. Έκδοση Δαρδανός, 200

c.Beer M. Dominic, Pereira M. Stephen, Paton Carol : �Psychiatric Intensive Care�. Ed. Alden Press, 2001, London.

9. οππ

10. King M, Coker E, Leavey G, et al.: “Incidence of psychotic illness in London”. British Medical Journal, 309, 1994.

11.Bhugra D, Hilwig M, Hosein I. et al : “Incidence rate and one-year follow-up of first contact schizophrenia in Trinidad”. British Journal of Psychiatry, 169, 1996.

12. Bhugra D, Leff J, Mallet R, et al : “Incidence and outcome of schizophrenia in whites, African-Caribbeans and Asians in London”. Psychological Medicine”, 27, 1997.

13. Bhugra et al :” Incidence and one-year follow-up of first contact schizophrenia in Trinidad”, οππ.

14. BBC News, 7 Δεκέμβρη 2001.

15. Bhugra D. & Bhui K.: �Cross Cultural Psychiatry�, οππ.

16. Littlewood R. & Lipsedge M : �Aliens and Alienists : Ethnic Minorities and Psychiary�. Ed. Harmondsworth: Penguin, 1982.

17. οππ.

18. οππ.

19. Boyle Mary : � Schizophrenia: A Scientific Delusion?� Ed. Routledge, 2nd edition, 2002. London.

20. Bhugra D. & Bhui K. οππ.

21. οππ.

22. οππ.

23. οππ

Οικονομική κρίση και Ψυχιατρική

2011-03-25T15:21:00.005+02:00

“Η κόλαση των ζωντανών δεν είναι κάτι που αφορά το μέλλον. Αν υπάρχει μια κόλαση είναι αυτή που υπάρχει ήδη εδώ, η κόλαση που κατοικούμε καθημερινά, που διαμορφώνουμε με τη συμβίωσή μας. Δυο τρόποι υπάρχουν για να μην υποφέρουμε. Ο πρώτος είναι για πολλούς εύκολος: να αποδεχθούν την κόλαση και να γίνουν τμήμα της μέχρι να μην βλέπουν πια.

Ο δεύτερος είναι επικίνδυνος και απαιτεί συνεχή προσοχή και διάθεση για μάθηση: να προσπαθήσουμε να μάθουμε και να αναγνωρίσουμε ποιος και τι, μέσα στην κόλαση, δεν είναι κόλαση, και να του δώσουμε διάρκεια, να του δώσουμε χώρο” (Ίταλο Καλβίνο, Αόρατες Πόλεις)

Μια συζήτηση για την ψυχιατρική στον καιρό της κρίσης… Με θεματολογία που όσο και να αφορούσε το σήμερα και τις υπάρχουσες κοινωνικοοικονομικές συνθήκες, μοιραία στράφηκε στο χθες, στην ιστορική εξέλιξη της αποτυχίας αυτού που ονομάστηκε ψυχιατρική μεταρρύθμιση, στις ιστορίες των ανθρώπων που ήταν άμεσα συνδεδεμένες με την αποτυχία αυτή...

Άτομα με ψυχιατρική εμπειρία και οι συλλογικότητες τους, λειτουργοί ψυχικής υγείας στον δημόσιο και στον ιδιωτικό τομέα, άνθρωποι που οργίζονται ή ανησυχούν για την προοδευτική απαξίωση των παρεχόμενων υπηρεσιών ψυχικής υγείας και όχι μόνο, συγκεντρώθηκαν στις 28 Φεβρουαρίου στο Πνευματικό Κέντρο του Δήμου Αθηναίων. Οι θέσεις, τα βιώματα, οι προτάσεις που ξετυλίχθηκαν ανέδειξαν τον προβληματισμό, την αγωνία και την αγανάκτηση ανθρώπων που με τον έναν ή τον άλλο τρόπο συνάντησαν τους ψυχιατρικούς θεσμούς ή έμαθαν για αυτούς μέσα από τις αφηγήσεις άλλων.

Γιατί από την χρεωκοπημένη, κυριολεκτικά και μεταφορικά, ιστορία του ‘Ψυχαργώς’ έως την ιστορία της βίας και του εγκλεισμού στο ψυχιατρείο η απόσταση δεν είναι μεγάλη. Σε έναν κόσμο που κυριαρχείται όλο και πιο πολύ από τις επιταγές τις κανονικότητας, με ένα κράτος διεφθαρμένο που αβαντάρει τον κάθε τυχοδιώκτη έμπορο της ψυχικής υγείας και έναν ψυχιατρικό θεσμό που δεν υπήρξε ποτέ φορέας εναλλακτικών θέσεων και προτάσεων (τουλάχιστον στην Ελλάδα) η αποασυλοποίηση κατάντησε κενό γράμμα και οι εξαγγελίες περί μεταρρύθμισης μια φάρσα.

Η κόλαση της Λέρου είναι ακόμα εδώ. Όχι μόνο για τα παιδιά στο ΚΕΠΕΠ Λεχαινών αλλά και για νοσηλευόμενους σε ψυχιατρεία και σε κλινικές γενικών νοσοκομείων, για ενοίκους δομών ψυχοκοινωνικής «αποκατάστασης», για ανθρώπους που η διάγνωση συνοδεύεται από πολλά φάρμακα Και φυσικά σε μία κουβέντα δεν είναι δυνατόν καλυφτεί όλο το φάσμα των προβλημάτων και των προβληματισμών. Για το λόγο αυτό και συμφωνήθηκε νέα συνάντηση προκειμένου να συνεχιστεί ο διάλογος που ξεκίνησε και να καταγραφούν πιο συγκεκριμένες προτάσεις. Οι δύο βασικοί άξονες που ανεδείχθησαν στην συζήτηση ήταν:

- Ψυχιατρική καταστολή και καταπάτηση δικαιωμάτων

- Πολιτικές στο χώρο της ψυχικής υγείας

Σε κάθε περίπτωση, όπως αναφέρεται και στο αρχικό κάλεσμα, στόχος είναι μέσα από ποικίλες συναντήσεις, συζητήσεις, ανταλλαγές, να διαμορφωθεί ένα κίνημα για την ψυχική υγεία. Η ανάγκη μας παραμένει να συναντηθούμε να δώσουμε στις ιδέες μας και στη δράση μας χώρο και να αποκτήσουμε διάρκεια. Για να μιλήσουμε για την κόλαση, για να δούμε τις εναλλακτικές μας απαντήσεις, για να αναζητήσουμε κοινούς δρόμους αντιμετώπισης…

Τετάρτη, 30 Μάρτη 2011, ώρα 18.00

στο Παγκόσμιο Πολιτιστικό Ιδρυμα Ελληνισμού της Διασποράς

Δεκελείας 122 & Ατταλείας Νέα Φιλαδέλφεια

Πανελλαδική Συσπείρωση για την Ψυχιατρική Μεταρρύθμιση, Ομάδα Αυτοβοήθειας Αθήνας, Ομάδα Αυτοεκπροσώπησης μελών ΚΨΥ Αγίων Αναργύρων, Δίκτυο ανθρώπων που ακούνε φωνές (Hearing Voices Network), Επιτροπή ‘χρηστών’, πρώην ‘χρηστών’ και επιζώντων της Ψυχιατρικής, ΚΟΙΣΠΕ Χανίων, Ομάδα Προαγωγής Αυτοβοήθειας ΚΨΥ Χανίων

Πηγή:http://sxedia.espivblogs.net

Kύκλος προβολών στην κατάληψη Terra Incognita

2011-03-24T14:20:00.005+02:00

Από αυτή την πέμπτη 20 Ιανουαρίου, και για κάθε πέμπτη έως και τις 24 Μαρτίου (εκτός απ’ την 24-02), στον χώρο της κατάληψη terra incognita, θα πραγματοποιούνται οι παρακάτω προβολές

Σκοπός μας είναι, στο πλαίσιο της αυτομόρφωσης (μέσα από αυτοοργανωμένες κυρίως παραγωγές), να αναδείξουμε την σημασία της ιστορίας όχι σαν μια στείρα διαδικασία που κάνει κύκλους γενικά και αόριστα. Αυτή η παραδοχή θα οδηγούσε άλλωστε σε μια “Ιστορία-Κανόνα”. Θα καθιστούσε έτσι κάθε μελλοντική αντίσταση μια μάταιη κίνηση καταδικασμένη να αποτύχει.

Για εμάς η ιστορία και η γνώση της είναι ένα κουβάρι δυναμικών. Είναι η γνώση της αυτή που μας δίνει εφόδια. Η συνεχής επεξεργασία των δεδομένων που αντλούμε και η προβολή τους στο παρελθόν στο παρόν και στο μέλλον είναι η ουσία που κάνει τελικά το ζουμί της ιστορίας “ά-χρονο” και κατεπέκταση όπλο. Όπλο ενάντια στη μνήμη-μνημόσυνο, για την έξοδο απ’ το λήθαργο. Επίσης θα λειτουργεί αυτοδιαχειριζόμενο μπαρ για την οικονομική ενίσχυση της κατάληψης.

Επιλέξαμε με αυτόν τον κύκλο προβολών να κάνουμε ένα ταξίδι στο χρόνο, ένα ταξίδι ενάντια στη λήθη. Μία βόλτα με τη βοήθεια της εικόνας στους αγώνες του παρελθόντος. Ξεκινάμε στις αρχές του 20^ου αιώνα με το ντοκυμαντέρ «Αλλοτρίωση και εργατικοί αγώνες». Μεταφερόμαστε στην καρδιά της παραγωγής, τη βιομηχανία, βλέποντας την καταπίεση που υφίστανται οι εργάτες εκεί. Παράλληλα, μία σειρά αγώνων μέσα στα εργοστάσια αρχίζουν να ξεσπούν και να κερδίζονται τα πρώτα εργασιακά δικαιώματα όπως η καλοκαιρινή άδεια μετ’ αποδοχών που πέτυχαν οι εργάτες του εργοστασίου της Renault το 1910, καταλαμβάνοντάς το.

Και ενώ όλα έδειχναν ότι αυτή την εποχή οι προσδοκίες για κοινωνική επανάσταση, ειδικά στην κεντρική Ευρώπη θα γινόταν πραγματικότητα, αντί αυτού επικράτησε ο εθνικισμός και ο σοβινιστικός πατριωτισμός. Έτσι με το σύνθημα «Προλετάριοι όλων των χωρών σφαχτείτε» ξεκίνησε ο Α’ παγκόσμιος πόλεμος, ο πρώτος βιομηχανικού τύπου πόλεμος (1914-1918). Γνωστός και ως πόλεμος των χαρακωμάτων από τον τρόπο που πολέμησαν τα αντίπαλα στρατόπεδα, άφησε πίσω του εκατομμύρια νεκρούς και ανάπηρους, εγκαινίασε τη μαζική χρήση χημικών αερίων, τα οποία στη συνέχεια απαγορεύτηκαν, και αποτέλεσε την ταφόπλακα στα επαναστατικά κινήματα της περιόδου εκείνης. «Φωτεινή» εξαίρεση η Ρωσία και η επιτυχία της επανάστασης εκεί το 1917. Μέσα στο ντοκυμαντέρ αναφέρεται και η στάση που κράτησαν τα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα της Ευρώπης υπέρ του πολέμου.

Μετά το τέλος του Α’ παγκοσμίου πολέμου ελάχιστες οικονομίες έμειναν ανέγκηχτες σε παγκόσμιο επίπεδο. Μία από αυτές ήταν και των ΗΠΑ. Η χώρα αυτή βρέθηκε η μόνη κερδισμένη στο επίπεδο της οικονομίας. Τα νούμερα τα λένε όλα. Οι ΗΠΑ το 1914 χρωστούσαν στην Ευρώπη 926.000.000 λίρες. Το 1919 η Ευρώπη μετά από 51 μήνες πολέμου χρωστούσε 3.000.000.000 λίρες. Η άνοδος αυτή οφειλόταν στη προφανή αύξηση της παραγωγικότητας. Η οικονομική εφορία της δεκαετίας του ‘20 η οποία στηρίχτηκε στην ανάπτυξη των ΗΠΑ και την ταχεία ανοικοδόμηση της κατεστραμένης Ευρώπης, οδήγησε σε χρηματοοικονομική φούσκα που έσκασε τον Οκτώβρη του 1929 και έσπρωξε τον εκβιομηχανισμένο κόσμο σε κρίση. Ουρές εκατομμυρίων ανέργων ανά τον κόσμο (15 εκατομμύρια στις ΗΠΑ, 6 εκατομμύρια σε Γερμανία και Αυστρία το 1932) και λουκέτα σε εργοστάσια, βιοτεχνίες κ.α. σηματοδοτούν το «Κραχ του ’29» και οι εικόνες μιλάνε από μόνες τους.

Για πολλούς αποτέλεσε την αφετηρία για στροφή στα ολοκληρωτικά καθεστώτα όπως ο εθνικοσοσιαλισμός στη Γερμανία. «…Όμως η κρίση και τα αδιέξοδα που δημιούργησε ο πόλεμος, επανέφεραν τις σοσιαλιστικές ιδέες στο προσκήνιο. Η μεγάλη ρωσική επανάσταση του 1917, δημιούργησε την προσδοκία στο προλεταριάτο, ειδικά της Ευρώπης, ότι είναι δυνατό να απαλλαγεί από τους δυνάστες και εκμεταλλευτές του. Ένα χρόνο μετά, ξεσπά η επανάσταση των Συμβουλίων στη Γερμανία και σε άλλες χώρες της κεντρικής Ευρώπης διεξάγονται επαναστατικές απόπειρες. Δυστυχώς, δεν κατάφεραν να εδραιωθούν και να επικρατήσουν.

Ιδιαίτερα στη Γερμανία δέχτηκε την επίθεση της αντίδρασης που την απάρτιζε μια συμμαχία βιομηχάνων , τραπεζιτών, παλιών γαιοκτημόνων (γιούγκερς), στρατοκρατών και μεσοαστών. Αυτή η συμμαχία ήταν που λίγο αργότερα θα αποτελούσε τη βάση και τη μαγιά για τη συγκρότηση και τη δημιουργία του ναζιστικού κινήματος. Οι ναζί, για να προσεταιριστούν το προλεταριάτο της Γερμανίας, επικαλέστηκαν το σοσιαλισμό και υπέκλεψαν συνθήματα και ιδέες, αφού ο σοσιαλισμός παρέμενε δημοφιλής στους κόλπους της εργατικής τάξης.

Τα Freikorps, παραστρατιωτικές οργανώσεις κρούσης, που κάλυψε και χρηματοδότησε η κυβέρνηση των σοσιαλδημοκρατών αποτέλεσε η βάση που πάνω της στηρίχτηκε η δημιουργία των ταγμάτων εφόδου, ενώ η μυστικιστική οργάνωση «Εταιρεία της Θούλης», ήταν αυτή που πρόσφερε το ιδεολογικό και πολιτικό εποικοδόμημα σαν πρόπλασμα της ναζιστικής θεωρίας.….»

(Απόσπασμα από κείμενο της λέσχης των ισοπεδωτών «Ναζισμός (η άνοδος)»)

Ο ναζισμός και ο φασισμός ήταν η απάντηση του κεφαλαίου στην επαναστατική σοσιαλιστική προοπτική. Ναζί και ρατσισμός, δύο έννοιες ταυτόσημες.

«…Στο επίκεντρο του εθνικού σοσιαλισμού βρισκόταν – βρίσκεται η ρατσιστική – φυλετική θεώρηση. Με ένα μοναδικό φίλτρο εθνικισμού, μιλιταρισμού και φυλετίκης θεωρίας, ο Χίτλερ και οι ναζί δίδαξαν το γερμανικό λαό να πιστεύει ότι ήταν η Άρχουσα κυρίαρχη Φυλή.

Ο αντισημιτισμός απέκτησε σύντομα νόμιμη- νομική βάση. Ο διωγμός των μη αρίων εντάθηκε και το 1941-42 τα SS άρχισαν τη συστηματική εξόντωση των Εβραίων, των τσιγγάνων, των νοητικά και σωματικά ανάπηρων και των ομοφυλόφιλων της Γερμανίας. Εννοείται και όλων των πολιτικών αντιπάλων τους και ιδιαιτέρα των κομμουνιστών.

Μετά κατακτώντας την υπόλοιπη Ευρώπη επιχείρησαν να δώσουν τη λεγόμενη «τελική λύση » με την εξόντωση περίπου έξι εκατομμύριων Εβραίων.…»«Ναζι και ρατσισμός (η άρια φυλή)») (Απόσπασμα από κείμενο της λέσχης των ισοπεδωτών

Τα «προνόμια» που απολάμβαναν οι εργαζόμενοι της λαικής τάξης, όπως η πλήρης απασχόληση, τα έργα υποδομής, η μέριμνα για τις εργατικές καλλιέργιες κ.α. καθώς και η μαζική προπαγάνδα με τις μεγάλες παραστρατιωτικές συγκεντρώσεις παρελάσεις και φιέστες συνέβαλαν στην εδραίωση του ναζισμού σε όλους τους τομείς της κοινωνικής ζωής στη Γερμανία.

Η ελπίδα για την κοινωνική επανάσταση δεν πέθανε ποτέ. Παρόλο που ο φασισμός κυριάρχησε στην Ευρώπη (Γερμανία, Ιταλία, Ελλάδα, Αυστρία) οι προλετάριοι δεν το βάλανε κάτω. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η επανάσταση του ’36 στην Ισπανία και η προσπάθεια να αποτρέψουν τον φασίστα Φράνκο να καταλάβει την εξουσία. Το ντοκυμαντέρ αποτελεί ένα χρονικό για το τι έγινε σε αυτή τη γωνία της Ευρώπης λίγο πριν ξεσπάσει ο Β’ παγκόσμιος πόλεμος. Είναι εμφανής η βοήθεια που πρόσφεραν οι υπόλοιποι φασίστες ηγέτες στον Φράνκο συμβάλλοντας στην επικράτηση του. Από την άλλη σύντροφοι από ολόκληρο τον κόσμο κατεύθαναν στην Ισπανία συγκροτώντας τις διεθνείς ταξιαρχίες και πολεμώντας στο πλευρό των Ισπανών συντρόφων για την επανάσταση.

Από το επαναστατικό στρατό δεν έλειπαν και οι γυναίκες. Δεν έλειπαν αυτές που επέλεξαν τον αγώνα κινούμενες από την ανάγκη για την ελευθερία, οπλισμένες με την οργή τους ενάντια στους καταπιεστές που δεν έχουν ούτε φύλο ούτε φυλή, μόνο το ίδιο λαίμαργο βλέμμα του κατακτητή. Η ταινία Libertarias παρουσιάζει τη δράση των γυναικών στις γραμμές των αναρχικών κατά την Ισπανική επανάσταση.

Και μια και μιλάμε για δράση και αντίσταση, τέτοια υπήρχε και κατά τη διάρκεια του Β’ παγκοσμίου πολέμου σε όλες τις χώρες που βρίσκοταν υπό ναζιστική-φασιστική κατοχή. Τέτοιο παράδειγμα αντίστασης είναι και οι αναρχικοί στην Ιταλία και τα όσα αφηγούνται κάποιοι από τους πρωταγωνιστές της εποχής 1943-1945. Τέτοια αντάρτικα τμήματα και σε κάποιες περιοχές στρατοί ολόκληροι εμφανίστηκαν σε ολόκληρη την Ευρώπη συμβάλλοντας και αυτά με τον τρόπο τους στην ιστορία όπως τη γνωρίζουμε σήμερα. Από τα Βαλκάνια μέχρι τη Νορβηγία και από τη Γαλλία μέχρι τη Λετονία, αυτή η αντάρτικη δράση φρόντιζε κάθε τόσο να θυμίζει ότι η ελευθερία δεν χαρίζεται αλλά κερδίζεται. Αυτό όμως που μας προκαλεί εντύπωση και έχει επιμελώς κρυφθεί από την ιστορία είναι οι πράξεις αντίστασης στη ναζιστική Γερμανία ακόμη και την περίοδο του πολέμου. Θα μας το θυμίζουν όμως η δράση των «συμμοριών» των νέων προλετάριων που έγιναν γνωστές με το όνομα «Οι πειρατές των Εντελβαϊς». Οι καθημερινές τους δράσεις ανυπακοής σε όλους τους τομείς της ζωής τους έχει τη σημασία τους, ιδιαίτερα όταν λαμβάνουν αντικαθεστωτική δράση με το σύνθημα «Διαρκής πόλεμος στην Χιτλερική Νεολαία».

Για μας η ιστορία και το ταξίδι σε αυτή δεν είναι μόνο μια ταινία ή ένα βιβλίο, αλλά είναι εργαλείο του παρόντος για την κοινωνική επανάσταση του μέλλοντος. Είναι ένα όπλο στα χέρια μας. Για αυτό το λόγο η ιστορία μονοπωλείται από τους νικητές για να μην ξυπνάει συνειδήσεις στους ηττημένους. Μέσα από αυτή την ιστορική αναδρομή ηττημένοι είναι οι προλετάριοι όλων των χωρών και το τίμημα το αίμα που χύσανε. Ελπίζουμε μέσα από αυτό τον κύκλο των προβολών να συμβάλλουμε και εμείς στο ξαναγράψημο της ιστορίας από τα κάτω. Της ιστορίας των προλετάριων όλων των χωρών. Της δικιά μας ιστορίας.

Οι απόψεις που εμπεριέχονται στα ντοκυμαντέρ δεν ταυτίζονται απόλυτα με τις απόψεις της κατάληψης Terra Incognita.

Πηγές λέσχη των ισοπεδωτών, athens indymedia, black tracker.

Γενάρης 2011, Θεσσαλονίκη

Κατάληψη terra incognita

terraincognita.squat.gr